Trong cộng đồng người Việt mình ở Mỹ, hiếm có chuyện gì khiến người ta vừa mừng vừa lo như hồ sơ di trú. Một bộ giấy tờ nộp đúng, đợi đúng lúc, có thể mở ra cả một chương mới cho gia đình. Nhưng cũng chính vì giấy tờ quan trọng đến vậy, kèm theo đó là tâm lý sốt ruột muốn xong nhanh, mà những kẻ lừa đảo lại tìm thấy mảnh đất màu mỡ để ra tay. Chúng nhắm vào người mới qua, nhắm vào những bác lớn tuổi không rành tiếng Anh, nhắm vào cả những người đã ở đây lâu nhưng vẫn ngại va chạm với cơ quan chính phủ. Bài viết này không nhằm dọa ai, mà chỉ muốn ngồi lại nói chuyện như người trong nhà, để bà con mình biết cách nhận ra cạm bẫy và giữ được sự bình tĩnh.

Vì sao người Việt mình hay là mục tiêu

Lừa đảo di trú không phân biệt ai, nhưng có những điểm khiến cộng đồng mình dễ bị nhắm hơn. Trước hết là rào cản ngôn ngữ: khi giấy tờ và cuộc gọi đều bằng tiếng Anh, việc nghe được một người nói tiếng Việt sốt sắng "giúp đỡ" tự nhiên tạo cảm giác tin cậy. Thứ hai là tâm lý nể nang, ngại hỏi lại, sợ làm phiền, sợ bị cho là không hiểu chuyện. Thứ ba là nỗi lo rất thật về tình trạng cư trú, về việc đoàn tụ gia đình, về thời gian chờ đợi kéo dài. Kẻ gian hiểu rất rõ những nỗi lo đó. Chúng không bán giấy tờ, chúng bán sự yên tâm giả tạo. Và khi mình đang lo lắng, người ta dễ trả tiền cho bất cứ ai hứa sẽ gỡ rối.

Những chiêu trò thường gặp nhất

Hình thức lừa đảo thay đổi theo thời gian, nhưng phần lớn vẫn xoay quanh một vài mô-típ quen thuộc. Biết trước thì khi gặp, mình sẽ thấy gờn gợn thay vì tin ngay.

  • Giả danh cơ quan chính phủ: Có người gọi điện, tự xưng là viên chức của Sở Di trú và Nhập tịch Hoa Kỳ (USCIS) hay một cơ quan liên bang, nói hồ sơ của bạn có "vấn đề" và yêu cầu nộp tiền ngay để khỏi bị trục xuất. Cơ quan chính thức thường liên lạc qua thư giấy gửi đến địa chỉ trong hồ sơ, và họ không gọi điện ép trả tiền trong vài tiếng đồng hồ.
  • Yêu cầu trả tiền theo cách khó truy vết: Đòi thẻ quà tặng, chuyển tiền điện tử, hay trả bằng tiền mã hóa gần như luôn là dấu hiệu lừa đảo. Khoản phí chính thức cho hồ sơ được nộp qua những kênh được công bố rõ ràng, không bao giờ qua thẻ quà tặng.
  • Hứa "chắc đậu": Bất kỳ ai cam đoan sẽ giúp bạn có thẻ xanh, quốc tịch hay visa một cách chắc chắn, nhanh gọn, "có người quen bên trong", đều đáng để dè chừng. Không một dịch vụ nào kiểm soát được kết quả xét duyệt của chính phủ.
  • Dịch vụ "điền đơn" trá hình tư vấn pháp lý: Một số nơi quảng cáo là notario hay người điền đơn thuê, rồi lại tư vấn như thể họ là luật sư. Ở Mỹ, chữ "notary public" không có nghĩa là luật sư di trú, dù trong nhiều nước nói tiếng Tây Ban Nha hay tiếng khác từ này mang ý nghĩa khác hẳn.
  • Trang web nhái: Có những trang giả mạo trang chính phủ, thu phí cho mẫu đơn vốn miễn phí, hoặc thu phí "dịch vụ" cao bất thường để bạn làm điều mình hoàn toàn tự làm được.

Những dấu hiệu cảnh báo cần ghi nhớ

Mình không cần phải là chuyên gia mới nhận ra chuyện bất thường. Hãy để ý những tín hiệu sau, vì chúng lặp đi lặp lại trong hầu hết các vụ:

  • Tạo cảm giác gấp gáp, dọa hậu quả nặng nề nếu không hành động ngay trong ngày.
  • Đòi giữ giấy tờ gốc của bạn như hộ chiếu hay bản chính các loại thẻ, mà không đưa biên nhận rõ ràng.
  • Không chịu đưa hợp đồng bằng văn bản, không ghi rõ phí dịch vụ tách bạch với lệ phí nộp cho chính phủ.
  • Khuyên bạn khai gian thông tin, làm giả giấy tờ, hay che giấu sự thật trên đơn. Đây không chỉ là lừa đảo mà còn có thể khiến chính bạn gặp rắc rối pháp lý nghiêm trọng.
  • Yêu cầu bạn ký vào mẫu đơn còn để trống, hoặc không cho bạn giữ một bản sao của mọi thứ đã nộp.

Một quy tắc đơn giản đáng nhớ: nếu có ai đó vừa hứa hẹn quá nhiều vừa hối thúc quá gấp, đó thường là lúc nên dừng lại và hỏi thêm, chứ không phải lúc rút ví.

Cách tự bảo vệ mình và gia đình

Phòng bệnh bao giờ cũng nhẹ nhàng hơn chữa bệnh. Vài thói quen nhỏ dưới đây có thể giúp bà con tránh được phần lớn rủi ro mà không cần phải giỏi tiếng Anh hay rành luật.

  • Luôn kiểm chứng ở nguồn chính thống. Thông tin về mẫu đơn, lệ phí và quy trình nên được tra trên trang chính thức của USCIS hoặc trang chính phủ liên quan. Các con số này có thể thay đổi theo thời điểm, nên đừng tin vào lời truyền miệng hay quảng cáo trên mạng xã hội.
  • Giữ lại mọi thứ. Sao chụp toàn bộ giấy tờ trước khi nộp, lưu biên nhận, ghi lại ngày tháng và tên người mình làm việc cùng. Nếu sau này có tranh chấp, những bản lưu này là chỗ dựa của bạn.
  • Hỏi rõ ai đang giúp mình. Nếu là luật sư, họ phải có giấy phép hành nghề và bạn có thể tra cứu. Nếu là người được công nhận hỗ trợ qua một tổ chức phi lợi nhuận được công nhận, họ cũng có quy chế riêng. Người chỉ điền đơn thuê thì không được phép tư vấn pháp lý cho bạn.
  • Đừng quyết định một mình khi đang hoảng. Một cuộc gọi dọa nạt được thiết kế để bạn không kịp suy nghĩ. Cứ cúp máy, hít thở, rồi gọi cho người thân hoặc một tổ chức uy tín để hỏi lại.
  • Cẩn thận với thông tin cá nhân. Số an sinh xã hội, số hồ sơ di trú, ngày tháng năm sinh là những thứ kẻ gian rất muốn có. Đừng đọc chúng cho người gọi đến mà bạn không chủ động liên hệ.

Tìm sự trợ giúp đáng tin ở đâu

Tin tốt là có những nguồn trợ giúp đàng hoàng, và nhiều nơi trong số đó miễn phí hoặc chi phí rất thấp. Các tổ chức phi lợi nhuận phục vụ cộng đồng di dân thường có người nói được nhiều thứ tiếng và quen với các tình huống của bà con. Một số tổ chức được công nhận chính thức để hỗ trợ hồ sơ di trú, và đó là lựa chọn an toàn hơn nhiều so với một quảng cáo bắt mắt trên Facebook. Luật sư di trú có giấy phép là lựa chọn phù hợp cho những hồ sơ phức tạp, và bạn hoàn toàn có quyền hỏi rõ về phí trước khi đồng ý làm. Đừng ngại so sánh vài nơi, đừng ngại hỏi lại lần thứ hai. Người làm việc tử tế sẽ không phật ý khi bạn cẩn thận; chỉ có kẻ gian mới khó chịu khi bạn đặt câu hỏi.

Cũng nên nhớ rằng nhiều việc bà con vẫn có thể tự làm nếu hồ sơ đơn giản và mình chịu khó đọc hướng dẫn chính thức. Trả tiền cho một dịch vụ là quyền của bạn, nhưng đó phải là quyết định vì tiện lợi, chứ không phải vì bị dọa rằng "không qua tụi tôi thì không xong được".

Nếu lỡ trở thành nạn nhân thì sao

Chẳng ai mong điều này, nhưng nếu chuyện đã xảy ra, điều quan trọng nhất là đừng giấu vì xấu hổ. Bị lừa không có nghĩa là bạn dại; những đường dây này rất tinh vi và nạn nhân của họ có đủ mọi lứa tuổi, trình độ. Hãy lưu lại mọi bằng chứng còn giữ được: tin nhắn, biên lai, số điện thoại, tên người. Bạn có thể trình báo với cơ quan bảo vệ người tiêu dùng và các kênh tiếp nhận tố cáo lừa đảo của chính phủ; việc trình báo không những giúp bạn mà còn giúp ngăn người khác sa vào cùng cái bẫy. Nếu lo hồ sơ của mình đã bị ảnh hưởng, nên tìm một luật sư di trú uy tín để xem lại tình hình, thay vì im lặng chịu đựng. Càng hành động sớm, càng có cơ hội khắc phục.

Lời kết

Hành trình giấy tờ ở Mỹ đôi khi dài và mệt, nhưng nó không buộc bà con mình phải đi một mình trong sợ hãi. Cảnh giác không có nghĩa là nghi ngờ tất cả mọi người, mà là giữ cho mình một khoảng lặng đủ tỉnh táo trước khi đặt bút ký hay rút tiền. Hãy nhớ vài điều cốt lõi: cơ quan chính phủ không gọi điện ép bạn trả tiền gấp bằng thẻ quà tặng, không ai bảo đảm được kết quả hồ sơ, và mọi con số về phí hay thời gian xử lý đều nên được kiểm chứng ở nguồn chính thống vì chúng có thể thay đổi tùy thời điểm. Khi còn phân vân, hãy chậm lại một nhịp và hỏi người đáng tin. Bài viết này chỉ là chia sẻ kinh nghiệm tổng quát, không thay thế cho tư vấn pháp lý dành riêng cho trường hợp của bạn; với những việc hệ trọng, một cuộc trò chuyện với luật sư di trú uy tín vẫn là khoản đầu tư xứng đáng cho sự an tâm của cả gia đình.