Có một khoảnh khắc mà gần như ai trong chúng ta cũng nhớ mãi: lúc bước ra khỏi cửa sân bay, hít hơi thở đầu tiên của nước Mỹ, và nhận ra rằng mọi thứ quen thuộc đã ở lại phía sau. Niềm vui đoàn tụ, sự háo hức về một chương mới đan xen với một cảm giác chông chênh khó gọi tên. Người ta hay nói về "giấc mơ Mỹ", nhưng ít ai kể cho bạn nghe về những cú sốc rất đời thường trong vài tuần, vài tháng đầu tiên. Bài viết này không nhằm dọa bạn, mà để bạn biết trước, để khi nó xảy đến, bạn mỉm cười nhận ra: "À, đúng như người ta nói."
Cú sốc về ngôn ngữ: tiếng Anh trong sách và tiếng Anh ngoài đời
Nhiều người sang Mỹ với vốn tiếng Anh không tệ, từng đọc hiểu, từng xem phim không cần phụ đề. Nhưng rồi đứng trước quầy thu ngân, nghe nhân viên nói một tràng nhanh như gió kèm theo giọng địa phương, đầu óc bỗng trống rỗng. Tiếng Anh ngoài đời nhanh hơn, nuốt âm nhiều hơn, và mỗi vùng lại có một kiểu giọng riêng.
Điều an ủi là gần như ai cũng trải qua giai đoạn này, kể cả những người sau này nói tiếng Anh rất trôi chảy. Bí quyết không phải là học thật nhiều ngữ pháp, mà là dám mở miệng. Đừng ngại nói "Sorry, can you say that again?" hay "slower, please". Người Mỹ nhìn chung khá kiên nhẫn với người mới và quen với việc nghe nhiều chất giọng khác nhau. Vài tháng đầu cứ coi như tập thể dục cho đôi tai, rồi bạn sẽ quen.
Cú sốc về không gian: rộng, vắng và phải có xe
Ở Việt Nam, bước ra khỏi nhà là có quán ăn, tiệm tạp hóa, chợ. Sang Mỹ, nhất là ở các vùng ngoại ô, bạn có thể nhìn ra ngoài và chỉ thấy đường vắng, nhà cách nhà cả khoảng sân rộng, muốn mua chai nước mắm có khi phải lái xe hai mươi phút.
Sự yên tĩnh ban đầu nghe thì lãng mạn, nhưng với người vừa rời xa nhịp sống nhộn nhịp, nó dễ biến thành cảm giác cô đơn. Và đi kèm là một thực tế: ở phần lớn các nơi tại Mỹ, không có xe gần như không thể tự lập. Phương tiện công cộng thường không tiện như ở quê nhà. Vì vậy, một trong những việc nhiều người ưu tiên sớm là tìm hiểu cách lấy bằng lái và sắm một chiếc xe, dù chỉ là xe cũ. Quy định thi bằng lái, bảo hiểm xe khác nhau tùy tiểu bang, nên bạn hãy tìm hiểu kỹ thông tin tại địa phương mình ở.
Cú sốc về giá cả và cách tiêu tiền
Khi mới sang, nhiều người có thói quen tự động nhân tỷ giá rồi giật mình: một bát phở, một ly cà phê, một lần cắt tóc sao mà đắt thế. Cảm giác "xót tiền" này rất phổ biến và thường khiến người mới dè dặt quá mức trong những ngày đầu.
Vài điều dễ gây bối rối nên biết trước:
- Giá niêm yết thường chưa gồm thuế. Số tiền bạn trả ở quầy sẽ nhỉnh hơn giá ghi trên kệ, mức thuế tùy tiểu bang.
- Văn hóa tiền tip. Khi ăn nhà hàng có người phục vụ, cắt tóc, hay dùng một số dịch vụ, việc để lại tiền tip là chuyện gần như mặc định, chứ không phải tùy hứng.
- Quẹt thẻ là chuyện thường ngày. Người ta dùng thẻ cho cả những khoản rất nhỏ. Bạn nên sớm tìm hiểu về tài khoản ngân hàng và cách xây dựng lịch sử tín dụng, vì nó ảnh hưởng đến rất nhiều việc về sau như thuê nhà hay mua xe.
Mẹo nhỏ: thay vì cứ quy đổi sang tiền Việt cho mệt đầu, hãy dần làm quen với việc nghĩ bằng đô la và mặt bằng thu nhập tại chỗ. Khi đó bạn sẽ tiêu tiền bình thản hơn nhiều.
Cú sốc về sự "lạnh" mà thật ra không lạnh
Người Việt mình quen với hàng xóm tối lửa tắt đèn có nhau, qua nhà nhau không cần báo trước. Sang Mỹ, bạn có thể ở cạnh một gia đình cả năm mà chỉ chào nhau vài câu xã giao. Ban đầu điều này dễ khiến người ta nghĩ người Mỹ lạnh lùng, sống khép kín.
Thực ra không hẳn vậy. Ở đây người ta đề cao không gian riêng và sự đúng hẹn. Họ vẫn rất thân thiện, sẵn sàng chào hỏi, cười với bạn ngoài đường, giúp đỡ khi bạn hỏi. Chỉ là ranh giới giữa lịch sự và thân thiết được giữ rõ ràng hơn. Muốn kết bạn, bạn thường cần chủ động hơn một chút và tôn trọng lịch hẹn của họ. Hiểu được điều này, bạn sẽ bớt tủi thân và biết cách xây dựng những mối quan hệ mới một cách tự nhiên.
Cú sốc về thủ tục và những tờ giấy
Một trong những điều khiến người mới mệt mỏi nhất là khối lượng giấy tờ, thủ tục. Mở tài khoản ngân hàng, đăng ký các loại số định danh, làm hồ sơ cho con đi học, đăng ký dịch vụ điện nước, internet... mỗi việc lại có quy trình riêng, mẫu đơn riêng, và thường bằng tiếng Anh.
Đừng cố ôm hết mọi thứ cùng lúc. Hãy lập một danh sách những việc cần làm, xếp theo thứ tự ưu tiên, và xử lý dần. Quan trọng hơn, đừng ngại nhờ giúp đỡ. Cộng đồng người Việt ở Mỹ rất rộng và phần lớn sẵn lòng chỉ đường cho người đi sau, vì chính họ ngày xưa cũng từng loay hoay y như bạn. Các trung tâm hỗ trợ cộng đồng, hội nhóm người Việt tại địa phương là nơi đáng tìm đến. Với những việc liên quan đến pháp lý hay di trú, hãy tìm hiểu kỹ và khi cần thì hỏi đúng người có chuyên môn, thay vì nghe truyền miệng.
Cú sốc về ẩm thực và nhịp sinh hoạt
Thèm một tô bún riêu nóng, một đĩa rau muống xào tỏi đúng vị quê nhà là nỗi niềm rất thật. Ở những vùng đông người Việt, bạn may mắn có chợ và quán ăn quen thuộc. Nhưng ở nhiều nơi khác, nguyên liệu hạn chế, và món ăn ngoài tiệm không phải lúc nào cũng đúng khẩu vị.
Đây lại là động lực để nhiều người học nấu ăn giỏi hơn hẳn so với hồi còn ở nhà. Lệch múi giờ, thời tiết bốn mùa rõ rệt, mùa đông lạnh và tối sớm cũng là những thứ cần thời gian để cơ thể thích nghi. Hãy kiên nhẫn với chính mình. Cảm giác chông chênh trong giai đoạn đầu không phải dấu hiệu bạn yếu đuối, mà chỉ là phản ứng rất bình thường của con người trước một môi trường hoàn toàn mới.
Lời kết
Những cú sốc đầu tiên rồi sẽ qua. Một ngày nào đó, bạn sẽ gọi món bằng tiếng Anh mà không cần suy nghĩ, lái xe ra siêu thị như một thói quen, tự tay xử lý đống giấy tờ từng làm mình hoa mắt. Và rồi chính bạn sẽ trở thành người đứng ra chỉ đường cho một gia đình mới sang, kể lại y hệt những điều bạn từng trải qua.
Hãy nhớ rằng cảm giác lạ lẫm hôm nay là bước khởi đầu của một cuộc sống mà ngày mai bạn sẽ gọi là nhà. Cho mình thời gian, giữ kết nối với cộng đồng, và đừng quá khắt khe với bản thân. Mỗi người Việt đặt chân đến Mỹ đều đã đi qua con đường ấy, và bạn hoàn toàn có thể đi qua nó vững vàng như họ.