Có một khoảnh khắc mà gần như cha mẹ Việt nào sống ở Mỹ cũng từng trải qua: bạn hỏi con một câu bằng tiếng Việt, và đứa nhỏ trả lời tỉnh bơ bằng tiếng Anh. Lúc đầu bạn thấy buồn cười, rồi dần dần thấy lo. Một ngày nào đó bạn chợt nhận ra con gọi bà ngoại qua video mà chẳng biết nói gì ngoài "hello" và "bye bye". Câu hỏi "dạy con nói tiếng Việt tại nhà có khó không?" thường xuất hiện đúng vào lúc đó — không phải từ sách vở, mà từ một nỗi chạnh lòng rất thật.
Câu trả lời thành thật là: có khó, nhưng không hề bất khả thi. Cái khó nằm ở môi trường, ở sự kiên trì hằng ngày, chứ không nằm ở chuyện con bạn có "thông minh đủ" hay không. Và tin vui là rất nhiều gia đình đã làm được, kể cả những gia đình mà cả bố lẫn mẹ đều đi làm full-time.
Vì sao giữ tiếng Việt cho con lại khó đến vậy ở Mỹ?
Hãy hình dung một ngày của đứa trẻ lớn lên ở Mỹ. Sáng đi học, cả ngày nghe và nói tiếng Anh. Bạn bè tiếng Anh, thầy cô tiếng Anh, phim hoạt hình, game, YouTube — tất cả tiếng Anh. Tiếng Việt chỉ còn lại vài tiếng đồng hồ buổi tối với bố mẹ, mà bố mẹ thì cũng mệt nhoài sau giờ làm. Trong cuộc "cạnh tranh" không cân sức đó, tiếng Anh thắng là điều dễ hiểu.
Trẻ con vốn thực dụng. Ngôn ngữ nào giúp chúng giao tiếp dễ nhất với thế giới xung quanh thì chúng dùng ngôn ngữ đó. Khi con nhận ra bố mẹ vẫn hiểu được tiếng Anh của mình, động lực nói tiếng Việt gần như biến mất. Đây không phải lỗi của con, cũng không phải con "quên gốc" — đó đơn giản là quy luật tự nhiên của việc học ngôn ngữ.
Hiểu được điều này quan trọng, vì nó giúp bạn bớt tự trách và bớt ép con một cách căng thẳng. Vấn đề không phải là "con lười", mà là môi trường tiếng Việt quá ít. Giải pháp, vì thế, là tạo ra nhiều cơ hội để tiếng Việt trở nên cần thiết và gần gũi hơn.
Bắt đầu sớm, nhưng bắt đầu muộn cũng không sao
Nếu con còn nhỏ, bạn đang ở vị trí thuận lợi. Trẻ dưới sáu, bảy tuổi tiếp thu ngôn ngữ tự nhiên như hít thở, không cần "học" theo nghĩa bài bản. Giai đoạn này, nguyên tắc đơn giản nhất mà nhiều gia đình áp dụng là: ở nhà nói tiếng Việt, ra ngoài để con dùng tiếng Anh thoải mái. Đừng pha trộn quá nhiều, vì khi câu nào cũng nửa Việt nửa Anh, con sẽ học theo đúng kiểu lai đó.
Nhưng nếu con bạn đã lớn, đã quen nói tiếng Anh và bắt đầu "lười" tiếng Việt, cũng đừng nản. Không có cái mốc nào gọi là "quá muộn". Trẻ lớn hơn có lợi thế là hiểu lý do — bạn có thể trò chuyện với con về ý nghĩa của việc giữ tiếng mẹ đẻ, về việc nói chuyện được với ông bà, về cái hay khi biết hai thứ tiếng. Khi con hiểu "vì sao", con sẽ hợp tác hơn nhiều so với khi bị ép buộc.
Những cách làm thực tế trong sinh hoạt hằng ngày
Điều khiến nhiều cha mẹ bỏ cuộc là họ nghĩ phải có giáo trình, phải dạy đánh vần, phải ngồi vào bàn như một lớp học. Thực ra, tiếng Việt sống được trong nhà chủ yếu nhờ những thứ rất đời thường:
- Biến bữa ăn thành giờ tiếng Việt. Bàn ăn là nơi cả nhà ngồi lại, không vội. Hỏi con hôm nay ở trường thế nào, kể cho con nghe chuyện của bạn — tất cả bằng tiếng Việt một cách tự nhiên.
- Đọc sách và kể chuyện trước khi ngủ. Truyện cổ tích Việt Nam, sách tranh song ngữ, hay đơn giản là bạn tự kể lại tuổi thơ của mình. Giọng nói của bố mẹ là "giáo trình" quý nhất.
- Cho con nghe nhạc, xem phim hoạt hình tiếng Việt. Thay vì chỉ YouTube tiếng Anh, hãy chen vào những nội dung tiếng Việt phù hợp lứa tuổi. Tai con quen với âm thanh tiếng Việt là đã thành công một nửa.
- Giao cho con "việc cần tiếng Việt". Nhờ con gọi điện hỏi thăm ông bà, nhờ con đọc giúp tin nhắn của họ hàng. Khi tiếng Việt có "công dụng thật", con sẽ thấy nó đáng dùng.
- Nấu ăn cùng nhau. Gọi tên món ăn, nguyên liệu, các bước làm bằng tiếng Việt. Con vừa học từ vựng vừa gắn bó với văn hóa.
Bí quyết không nằm ở việc làm thật nhiều thứ một lúc, mà ở chỗ làm đều đặn mỗi ngày. Mười lăm phút lặp lại mỗi tối có sức mạnh hơn một buổi học dài rồi bỏ bẵng cả tuần.
Khi con trả lời bằng tiếng Anh thì xử lý sao?
Đây là tình huống gây nản nhất. Bạn nói tiếng Việt, con đáp tiếng Anh. Một cách nhiều phụ huynh dùng hiệu quả là: bạn cứ kiên trì giữ tiếng Việt, và nhẹ nhàng "gợi lại" câu con vừa nói bằng tiếng Việt rồi mời con nhắc lại. Không gắt gỏng, không phạt, chỉ kiên nhẫn lặp đi lặp lại.
Một số gia đình chọn cách "giả vờ không hiểu" tiếng Anh trong một số tình huống ở nhà để con buộc phải chuyển sang tiếng Việt. Cách này có thể hiệu quả, nhưng cần dùng khéo và vui vẻ, đừng để con cảm thấy bị làm khó đến mức sợ nói. Mục tiêu cuối cùng là con thấy nói tiếng Việt là chuyện thoải mái và được yêu thương, chứ không phải một bài kiểm tra căng thẳng.
Quan trọng nhất: đừng bao giờ cười nhạo hay chê khi con phát âm sai, dùng từ ngộ nghĩnh. Mỗi lần con bị chê là một lần con ngại mở miệng lần sau. Hãy khen ngợi mọi nỗ lực, dù nhỏ.
Tận dụng cộng đồng và nguồn lực xung quanh
Một mình gia đình gồng gánh tiếng Việt rất đuối. May mắn là cộng đồng người Việt ở Mỹ khá đông và gắn kết. Hãy chủ động tìm kiếm những nơi cho con tiếp xúc tiếng Việt ngoài nhà:
- Các lớp tiếng Việt cuối tuần do nhà thờ, chùa, hoặc hội đoàn người Việt tổ chức ở nhiều thành phố.
- Những buổi họp mặt, lễ hội của cộng đồng — nơi con thấy nhiều trẻ khác cũng nói tiếng Việt, để con hiểu mình không "lạ".
- Kết bạn với các gia đình Việt khác có con cùng lứa, cho bọn trẻ chơi với nhau.
- Nếu có điều kiện, cho con về Việt Nam thăm họ hàng. Vài tuần "tắm" trong môi trường tiếng Việt thuần có thể tạo bước nhảy bất ngờ.
Về chuyện đăng ký lớp học hay chương trình song ngữ trong trường công, quy định và sự sẵn có rất khác nhau — tùy tiểu bang và tùy học khu. Bạn nên hỏi thẳng nhà trường địa phương hoặc tìm hiểu thông tin từ các hội phụ huynh người Việt nơi mình ở để biết lựa chọn cụ thể.
Đừng quên: tiếng Việt là cầu nối, không phải gánh nặng
Có những lúc bạn sẽ tự hỏi liệu mình có đang làm khổ con không, có làm con rối loạn ngôn ngữ không. Hãy yên tâm rằng trẻ em hoàn toàn có khả năng nắm vững hai, ba thứ tiếng cùng lúc. Việc biết thêm tiếng Việt không làm tiếng Anh của con kém đi — trái lại, nó mở rộng thế giới của con.
Điều con thật sự nhận được không chỉ là một ngôn ngữ. Đó là khả năng ôm bà ngoại và nói "con thương bà", là hiểu được câu chuyện gia đình, là cảm giác thuộc về một nơi chốn dù sống cách quê hương nửa vòng trái đất. Khi con lớn lên, chính con sẽ biết ơn vì điều đó.
Lời kết
Vậy dạy con nói tiếng Việt tại nhà khi sống ở Mỹ có khó không? Có — nó đòi hỏi sự kiên trì, đều đặn và một chút "lì" của cha mẹ. Nhưng nó không khó đến mức phải bỏ cuộc. Bạn không cần là một giáo viên giỏi, không cần giáo trình hoàn hảo. Bạn chỉ cần tiếp tục trò chuyện với con bằng tiếng Việt mỗi ngày, bằng tình yêu thương và sự nhẫn nại, và đừng quá khắt khe với chính mình khi mọi thứ chưa hoàn hảo.
Mỗi câu tiếng Việt bạn nói với con hôm nay là một sợi chỉ nối con với cội nguồn. Có thể hôm nay con còn trả lời bạn bằng tiếng Anh, nhưng những hạt giống bạn gieo sẽ nảy mầm vào lúc bạn ít ngờ nhất — có khi là khi con đã trưởng thành và bỗng cất tiếng gọi bạn bằng hai tiếng "mẹ ơi" thật tròn vành rõ chữ. Hãy bắt đầu từ hôm nay, từ bữa cơm tối nay.