Có lẽ không ít người trong chúng ta, vào cái đêm trước ngày tuyên thệ trở thành công dân Mỹ, đã ngồi lặng đi một lúc lâu. Niềm vui thì có thật, nhưng kèm theo đó là một câu hỏi cứ lởn vởn trong đầu: "Mình thành người Mỹ rồi, vậy còn quốc tịch Việt Nam thì sao? Có phải bỏ không?" Đây là một trong những thắc mắc phổ biến nhất trong cộng đồng người Việt mình, và cũng là chuyện hay bị hiểu nhầm nhất. Bài viết này xin chia sẻ một góc nhìn tổng quan, dễ hiểu, để bạn bớt hoang mang. Nhưng xin nói trước: đây không phải tư vấn pháp lý cá nhân, và mọi thứ liên quan đến giấy tờ đều nên được kiểm chứng ở nguồn chính thức trước khi bạn ra quyết định.
Hai phía của câu chuyện: luật Mỹ và luật Việt Nam
Muốn hiểu cho đúng, ta phải tách bạch ra hai phía riêng biệt, vì đây là hai hệ thống pháp luật khác nhau, do hai quốc gia khác nhau ban hành. Phía thứ nhất là luật của Hoa Kỳ: nước Mỹ có chấp nhận việc bạn vừa là công dân Mỹ vừa giữ quốc tịch nước khác hay không. Phía thứ hai là luật của Việt Nam: nhà nước Việt Nam quy định thế nào về việc một công dân của họ đi nhập tịch nước ngoài.
Rất nhiều người chỉ nhìn một phía rồi vội kết luận. Có người nghe đâu đó rằng "Mỹ không cho hai quốc tịch" nên đinh ninh mình đã mất quốc tịch Việt. Người khác lại nghĩ "Việt Nam vẫn coi mình là dân Việt" nên yên tâm tuyệt đối. Thực tế nằm ở chỗ giao thoa giữa hai hệ thống đó, và nó tế nhị hơn ta tưởng.
Phía Mỹ nhìn nhận song tịch ra sao?
Nói một cách dễ hình dung, nước Mỹ trên thực tế không cấm công dân của mình mang thêm quốc tịch khác. Khi bạn tuyên thệ nhập tịch, lời tuyên thệ có nội dung từ bỏ lòng trung thành với "quốc gia hay thế lực ngoại bang" trước đây. Nghe thì nặng nề, nhưng trong thực hành, Mỹ không yêu cầu bạn phải đi nộp giấy tờ chứng minh rằng bạn đã hủy quốc tịch cũ ở nước kia. Nói cách khác, lời tuyên thệ là một cam kết mang tính biểu tượng và pháp lý phía Mỹ, chứ Mỹ không chủ động đứng ra "thu hồi" hộ chiếu Việt Nam của bạn.
Vì vậy, về phía Mỹ, rất nhiều người Việt sau khi nhập tịch vẫn được xem là đang nắm hai quốc tịch trên thực tế. Tuy nhiên, mỗi hồ sơ mỗi hoàn cảnh có thể khác nhau, và chính sách có thể được diễn giải hoặc điều chỉnh tùy thời điểm. Những thông tin chính thống và cập nhật nhất nên được tra cứu trực tiếp trên trang của Sở Di trú và Nhập tịch Hoa Kỳ (USCIS) hoặc Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ.
Phía Việt Nam: điểm mấu chốt nằm ở đây
Đây mới là phần khiến nhiều bà con bối rối nhất. Luật quốc tịch của Việt Nam, trên tinh thần chung, theo hướng một quốc tịch là chính, nhưng đồng thời cũng có những trường hợp ngoại lệ cho phép giữ song tịch. Vấn đề là việc bạn đi nhập tịch nước ngoài không tự động đồng nghĩa với việc bạn mất quốc tịch Việt Nam ngay lập tức.
Theo cách hiểu phổ biến lâu nay, một người Việt chỉ chính thức mất quốc tịch Việt Nam khi có quyết định của cơ quan có thẩm quyền cho thôi quốc tịch, hoặc bị tước quốc tịch trong các trường hợp luật định. Nghĩa là nếu bạn chưa từng làm thủ tục xin thôi quốc tịch Việt Nam, thì trên giấy tờ, rất có thể bạn vẫn còn là công dân Việt Nam, dù trong túi đã có cuốn hộ chiếu Mỹ.
Tuy nhiên, các quy định trong lĩnh vực này từng có nhiều lần điều chỉnh, và cách áp dụng trên thực tế có thể thay đổi tùy thời điểm cũng như tùy từng cơ quan đại diện. Vì thế, thay vì tin vào lời truyền miệng ngoài quán cà phê, bạn nên kiểm tra thông tin tại Đại sứ quán hoặc Tổng Lãnh sự quán Việt Nam phụ trách khu vực bạn sinh sống, hoặc trên cổng thông tin chính thức của họ.
Vậy giữ quốc tịch Việt Nam có lợi gì?
Câu hỏi này thiết thực với rất nhiều gia đình. Việc còn giữ quốc tịch Việt Nam, hoặc còn các giấy tờ chứng minh nguồn gốc Việt Nam, thường liên quan tới những chuyện sau:
- Đi lại và lưu trú: Có giấy tờ phù hợp đôi khi giúp việc về Việt Nam thăm thân, lưu trú dài ngày thuận tiện hơn so với việc chỉ dùng hộ chiếu nước ngoài và phải xin thị thực mỗi lần.
- Nhà đất và tài sản: Các quy định về quyền sở hữu nhà ở, đất đai tại Việt Nam có phân biệt giữa các nhóm đối tượng khác nhau, và tư cách công dân hoặc nguồn gốc Việt Nam có thể ảnh hưởng tới quyền lợi này.
- Thừa kế, gia đình, tình cảm quê hương: Với nhiều người, đây không chỉ là chuyện giấy tờ mà còn là sợi dây gắn bó với gốc rễ, với họ hàng, với mảnh đất nơi mình sinh ra.
Cần lưu ý rằng các chính sách cụ thể về những quyền lợi trên có thể thay đổi và có điều kiện đi kèm, nên đừng quyết định lớn chỉ dựa trên một bài viết. Hãy xem nó như tấm bản đồ tổng quan, còn đường đi chi tiết thì cần hỏi đúng nơi.
Những lầm tưởng hay gặp trong cộng đồng
Sống lâu trong cộng đồng, mình nghe được không ít câu chuyện kiểu "tam sao thất bản". Xin điểm qua vài lầm tưởng phổ biến để bạn cẩn thận hơn:
- "Tuyên thệ ở Mỹ là tự động mất quốc tịch Việt." Không hẳn vậy. Như đã nói, mất quốc tịch Việt Nam thường gắn với một thủ tục và quyết định cụ thể, chứ không phải tự động xảy ra khi bạn nhập tịch Mỹ.
- "Cứ giữ hai hộ chiếu là chắc chắn song tịch hợp pháp." Việc trên tay đang cầm hai cuốn hộ chiếu không đồng nghĩa với việc tình trạng pháp lý của bạn đã rõ ràng và trọn vẹn theo cả hai hệ thống luật. Có giấy tờ là một chuyện, tư cách pháp lý chuẩn xác là chuyện khác.
- "Hàng xóm làm được thì mình cũng y hệt." Mỗi người một hoàn cảnh: thời điểm nhập tịch, giấy tờ gốc còn hay mất, đã từng làm thủ tục gì với phía Việt Nam hay chưa. Kinh nghiệm của người khác chỉ để tham khảo, không thể bê nguyên si.
Cẩn thận với các "dịch vụ" hứa chắc chắn
Khi đụng tới giấy tờ hai nước, không ít nơi quảng cáo "lo trọn gói, bao đậu, bao xong". Xin thật lòng khuyên bà con giữ một cái đầu tỉnh táo. Không một ai có thể bảo đảm chắc chắn kết quả của một hồ sơ, bởi quyết định cuối cùng nằm ở cơ quan có thẩm quyền chứ không nằm trong tay người nhận dịch vụ. Những lời hứa nghe quá đẹp, quá dễ, kèm theo yêu cầu trả phí cao bất thường, thường là dấu hiệu nên dừng lại và hỏi kỹ.
Thay vào đó, nếu hoàn cảnh của bạn phức tạp, hãy cân nhắc tham khảo một luật sư di trú uy tín, hoặc liên hệ trực tiếp cơ quan đại diện chính thức của hai nước. Tốn chút thời gian tìm hiểu vẫn hơn là mất tiền oan rồi rước thêm rắc rối.
Vài bước bạn có thể tự làm để đỡ rối
Để câu chuyện bớt mơ hồ, bạn có thể bắt đầu từ những việc rất đời thường:
- Soạn lại và cất giữ cẩn thận các giấy tờ gốc Việt Nam: hộ chiếu cũ, giấy khai sinh, chứng minh nhân dân hoặc căn cước, hộ khẩu nếu còn.
- Ghi nhớ rõ mốc thời gian bạn nhập tịch Mỹ và những thủ tục bạn đã từng làm với phía Việt Nam (nếu có).
- Tra cứu thông tin trên các trang chính thức của USCIS và của cơ quan đại diện Việt Nam, thay vì chỉ tin vào hội nhóm trên mạng.
- Nếu thấy rối, hãy đặt câu hỏi cụ thể cho luật sư hoặc cơ quan có thẩm quyền, mang theo giấy tờ để họ xem đúng trường hợp của bạn.
Lời kết
Tóm lại, câu trả lời ngắn gọn cho tiêu đề bài viết là: trên thực tế, nhiều người Việt vẫn giữ được mối liên hệ quốc tịch với Việt Nam sau khi nhập tịch Mỹ, bởi nước Mỹ không buộc bạn phải hủy quốc tịch cũ, còn phía Việt Nam thì việc mất quốc tịch thường phải qua một thủ tục riêng chứ không tự động. Nhưng "thực tế" và "trường hợp cụ thể của bạn" có thể không giống nhau hoàn toàn, và quy định thì có thể thay đổi tùy thời điểm. Hãy coi bài viết này như một người bạn ngồi cạnh kể chuyện cho bạn nghe, giúp bạn bớt lo và biết hỏi đúng chỗ, chứ đừng xem nó là lời phán cuối cùng. Giấy tờ là chuyện cả đời, nên cẩn thận một chút, kiểm chứng một chút, không bao giờ là thừa. Chúc bạn và gia đình giữ được cả tấm hộ chiếu mới lẫn cái gốc quê nhà, một cách yên tâm và đàng hoàng.