Ngày đầu đi xin việc ở Mỹ, một chị bạn của tôi ngồi đối diện nhà tuyển dụng và được hỏi một câu rất bình thường với người Mỹ nhưng lại khiến chị toát mồ hôi: "Hãy cho tôi biết điểm mạnh nhất của bạn là gì." Chị ấp úng một hồi rồi nói: "Dạ, em cũng bình thường thôi, em sẽ cố gắng học hỏi thêm." Buổi phỏng vấn kết thúc trong lịch sự, nhưng chị không được nhận. Sau này nghĩ lại, chị bảo: "Hồi đó mình cứ tưởng khiêm tốn là tốt, ai ngờ ở đây người ta lại hiểu là mình không có gì để nói về bản thân."
Câu chuyện đó không hiếm. Rất nhiều người Việt mình khi mới sang Mỹ đều vấp phải cùng một bức tường vô hình: không quen, không biết, và thậm chí thấy ngại khi phải nói tốt về chính mình. Trong khi đó, người Mỹ xem việc tự tin trình bày điểm mạnh là chuyện hết sức tự nhiên, gần như là một kỹ năng sống. Bài viết này không khuyên bạn từ bỏ sự khiêm nhường vốn đẹp của người Việt, mà giúp bạn hiểu vì sao kỹ năng "khen mình" lại quan trọng ở đây, và làm sao để học nó một cách thoải mái, chân thật.
Vì sao người Việt mình hay ngại nói tốt về bản thân
Điều này không phải lỗi của ai cả. Nó nằm sâu trong cách chúng ta được nuôi dạy. Từ nhỏ, nhiều người trong chúng ta đã nghe những câu như "đừng tự cao", "khiêm tốn mới là người có học", hay "để người khác khen mình mới quý". Khen mình trước mặt người khác bị xem là khoe khoang, là thiếu duyên. Học giỏi cũng phải nói "em may mắn thôi", được khen xinh thì phải đáp "đâu có, chị quá khen".
Lối ứng xử đó rất đẹp trong văn hóa Việt, giúp giữ hòa khí và sự khiêm nhường. Nhưng khi mang sang môi trường Mỹ, nó dễ gây hiểu lầm. Người Mỹ thường nói thẳng những gì họ nghĩ và mong bạn cũng vậy. Khi bạn liên tục hạ thấp mình, họ không hiểu đó là khiêm tốn, mà nghĩ rằng bạn thật sự thiếu năng lực hoặc thiếu tự tin. Trong phỏng vấn xin việc, xin học bổng, hay thậm chí trong cuộc họp ở công ty, sự "khiêm tốn quá đà" này có thể khiến bạn bị bỏ lỡ cơ hội một cách oan uổng.
Khen bản thân kiểu Mỹ không phải là khoe khoang
Đây là hiểu lầm lớn nhất cần gỡ bỏ. Khoe khoang là phóng đại, là nói những điều không có thật để gây ấn tượng. Còn cái mà người Mỹ làm là tự tin trình bày sự thật về năng lực và thành quả của mình, một cách rõ ràng, không vòng vo.
Ví dụ, khi một đồng nghiệp Mỹ nói "Tôi đã hoàn thành dự án này sớm hai tuần và tiết kiệm được khá nhiều chi phí cho nhóm", họ không hề khoe. Họ chỉ đang báo cáo một sự thật để người khác biết giá trị họ đem lại. Nếu họ im lặng vì khiêm tốn, sẽ chẳng ai biết công sức ấy thuộc về ai, và rất có thể người được ghi nhận lại là người khác.
Hãy nhớ nguyên tắc này: nói thật về cái mình làm được không phải là kiêu căng, mà là tôn trọng chính công sức của mình. Ở Mỹ, nếu bạn không tự lên tiếng cho mình, sẽ không có ai làm thay bạn cả.
Những tình huống bạn buộc phải biết khen mình
Trong đời sống ở Mỹ, có những lúc kỹ năng này gần như bắt buộc, dù bạn có thấy ngại đến đâu:
- Phỏng vấn xin việc: Khi được hỏi về điểm mạnh, bạn cần kể được mình giỏi cái gì và dẫn chứng cụ thể, thay vì nói "em bình thường thôi".
- Đánh giá công việc cuối năm (performance review): Nhiều công ty yêu cầu nhân viên tự viết bản đánh giá thành tích của mình. Đây là lúc bạn phải liệt kê rõ những gì mình đã đóng góp.
- Viết hồ sơ xin học, xin học bổng: Bài luận cá nhân ở Mỹ là nơi bạn kể câu chuyện và thế mạnh của mình. Khiêm tốn quá sẽ làm hồ sơ mờ nhạt.
- Networking, gặp gỡ làm ăn: Khi được hỏi "Bạn làm nghề gì?", người Mỹ mong bạn giới thiệu bản thân một cách tự tin, đầy năng lượng.
- Dạy con cái: Nếu chính bạn ngại nói tốt về mình, con bạn lớn lên trong môi trường Mỹ cũng dễ thiếu tự tin so với bạn bè.
Học cách khen mình mà vẫn chân thật, không gượng
Tin tốt là bạn không cần phải biến thành một người khác. Bạn vẫn có thể giữ sự tử tế, ấm áp vốn có mà vẫn nói tốt về mình. Dưới đây là vài cách rất thực tế mà nhiều người Việt đã áp dụng và thấy hiệu quả.
Thứ nhất, gắn lời khen với sự thật và con số cụ thể. Thay vì nói chung chung "em làm việc chăm chỉ", hãy nói "em đã xử lý xong toàn bộ hồ sơ tồn đọng trong tháng đầu tiên". Sự thật cụ thể giúp lời nói của bạn vừa đáng tin vừa không có cảm giác khoe.
Thứ hai, tập nhận lời khen một cách đơn giản. Khi ai đó khen bạn, đừng phản xạ chối ngay "đâu có". Chỉ cần mỉm cười và nói "Cảm ơn bạn" (Thank you). Đó là cách lịch sự nhất ở Mỹ. Chối lời khen ở đây đôi khi khiến người khen cảm thấy lời họ nói bị xem nhẹ.
Thứ ba, chuẩn bị trước một "đoạn giới thiệu bản thân". Hãy tự viết ra vài câu ngắn về việc bạn làm, bạn giỏi gì, bạn từng đạt được gì. Tập nói cho quen ở nhà, trước gương hoặc với người thân. Khi đã thuộc, bạn sẽ không còn lúng túng mỗi khi cần.
Thứ tư, dùng ngôn ngữ tích cực thay cho ngôn ngữ hạ thấp. Thay vì "Tiếng Anh em còn kém lắm", hãy thử "Tiếng Anh của em đang tiến bộ mỗi ngày". Cùng một sự thật, nhưng cách thứ hai khiến người nghe nhìn bạn theo hướng đang vươn lên, chứ không phải đang thiếu sót.
Đừng đi từ thái cực này sang thái cực kia
Học khen mình không có nghĩa là phóng đại hay nói những điều mình không có. Người Mỹ rất nhạy với sự giả tạo. Nếu bạn nói mình giỏi một việc rồi làm không được, uy tín của bạn sẽ mất nhanh hơn bạn tưởng. Sự tự tin chỉ có giá trị khi nó đi kèm với năng lực thật.
Cũng nên để ý tới bối cảnh và đối tượng. Cách bạn nói về mình trong buổi phỏng vấn sẽ khác với khi trò chuyện thân mật với bạn bè. Trong giao tiếp đời thường, người Mỹ vẫn đánh giá cao người biết lắng nghe và khiêm nhường đúng lúc. Mục tiêu của chúng ta là cân bằng: tự tin khi cần, chân thành khi nói, và không quên khen ngợi người khác nữa.
Tự khen cũng là một cách chăm sóc tinh thần
Có một khía cạnh ít ai để ý: học cách công nhận bản thân không chỉ giúp bạn trong công việc, mà còn giúp bạn sống vui hơn nơi đất khách. Cuộc sống định cư nhiều áp lực, dễ khiến chúng ta chỉ nhìn thấy những gì mình chưa làm được, những thứ mình còn thiếu.
Hãy tập thói quen cuối ngày tự nói với mình một điều mình đã làm tốt, dù nhỏ thôi: hôm nay mình đã dám gọi điện hỏi đường bằng tiếng Anh, hôm nay mình hoàn thành ca làm mệt mỏi, hôm nay mình nấu được bữa cơm cho cả nhà. Những lời tự công nhận ấy là cách bạn tử tế với chính mình, và là nguồn năng lượng để bạn đi tiếp trên hành trình hội nhập còn dài.
Lời kết
Khiêm tốn là một nét đẹp, và bạn không cần đánh đổi nó. Nhưng ở Mỹ, sự khiêm tốn cần được cân bằng với khả năng tự tin nói lên giá trị của mình. Học cách khen ngợi bản thân kiểu Mỹ không phải là học cách khoe khoang, mà là học cách nhìn nhận đúng và trung thực về những gì mình có, rồi tự tin chia sẻ điều đó khi cần.
Đừng vội ép mình thay đổi trong một ngày. Hãy bắt đầu từ những bước nhỏ: nói "Cảm ơn" khi được khen, viết ra một điều mình tự hào, tập giới thiệu bản thân trước gương. Mỗi lần dám nói tốt về mình một cách chân thật, bạn lại tiến gần hơn tới một phiên bản tự tin và vững vàng giữa cuộc sống mới. Và biết đâu, đó chính là điều giúp bạn nắm lấy cơ hội mà bấy lâu nay bạn vẫn để vuột mất chỉ vì hai chữ "ngại ngùng".