Cái khoảnh khắc bạn đặt tay lên ngực, đọc lời tuyên thệ trong buổi lễ nhập tịch rồi cầm tờ giấy chứng nhận công dân trên tay, nhiều người Việt mình thường rưng rưng. Một chặng đường dài, có khi cả chục năm chờ đợi, học tiếng, học lịch sử, ôn bài thi quốc tịch, cuối cùng cũng khép lại. Nhưng nếu nhìn kỹ, đó không hẳn là điểm kết thúc mà là một khởi đầu mới. Trở thành công dân Mỹ đồng nghĩa với việc bạn vừa nhận thêm một bộ quyền lợi rộng hơn trước, đồng thời cũng gánh thêm những nghĩa vụ mà trước đây, khi còn là thường trú nhân, bạn chưa phải lo. Bài viết này muốn cùng bạn điểm lại những điều quan trọng nhất, theo hướng dễ hiểu và gần gũi, để bạn không bỡ ngỡ trong những ngày đầu mang tấm hộ chiếu mới.
Quyền bầu cử và tham gia vào đời sống chính trị
Đây có lẽ là quyền lợi mang tính biểu tượng nhất khi bạn trở thành công dân. Từ nay bạn được bỏ phiếu trong các cuộc bầu cử liên bang, và tùy nơi bạn sinh sống, cả các cuộc bầu cử cấp tiểu bang và địa phương. Lá phiếu là tiếng nói thật sự của bạn về việc ai sẽ đại diện cho cộng đồng mình, từ vị tổng thống cho tới ông giám sát học khu của con cái bạn.
Tuy nhiên, có quyền thì cũng cần chủ động một chút. Ở Mỹ, bạn thường phải đăng ký cử tri trước khi được đi bầu, và quy trình cùng thời hạn đăng ký có thể khác nhau tùy tiểu bang. Bạn nên kiểm tra trên trang chính thức của tiểu bang nơi mình cư trú để biết cách đăng ký và các mốc thời gian. Bên cạnh quyền bầu, công dân Mỹ cũng có thể ứng cử vào nhiều vị trí công, dù một số chức vụ cao nhất có những điều kiện riêng. Điều đáng nói là cộng đồng người Việt mình càng đi bầu đông, tiếng nói chung của mình càng được lắng nghe.
Hộ chiếu Mỹ và quyền được bảo hộ khi ra nước ngoài
Một trong những thay đổi rõ ràng nhất sau khi nhập tịch là bạn được cấp hộ chiếu Hoa Kỳ. Với tấm hộ chiếu này, việc đi lại ở nhiều quốc gia trở nên thuận tiện hơn, và quan trọng là bạn không còn lo nơm nớp chuyện thẻ xanh hết hạn hay rủi ro bị xem là đã từ bỏ quy chế thường trú vì ở ngoài nước Mỹ quá lâu.
Khi đi du lịch hoặc về Việt Nam thăm gia đình, nếu chẳng may gặp rắc rối, bạn có quyền tìm đến cơ quan đại diện ngoại giao của Hoa Kỳ (đại sứ quán, lãnh sự quán) để được hỗ trợ trong khả năng họ có thể giúp. Dù vậy, nếu bạn vẫn còn giữ quốc tịch Việt Nam song song, các thủ tục liên quan có thể phức tạp hơn, nên trước những chuyến đi quan trọng, bạn nên tìm hiểu kỹ quy định của cả hai phía thay vì nghe truyền miệng.
Bảo lãnh người thân và sự an toàn về quy chế cư trú
Nhiều người Việt mình theo đuổi quốc tịch một phần vì muốn bảo lãnh thân nhân sang đoàn tụ. Khi là công dân, diện người bạn có thể bảo lãnh thường rộng hơn so với khi còn là thường trú nhân, chẳng hạn cha mẹ, anh chị em, con cái đã lập gia đình. Tuy vậy, thời gian chờ đợi cho mỗi diện bảo lãnh có thể rất khác nhau và thay đổi theo thời điểm, tùy hạn ngạch và tình hình hồ sơ tồn đọng. Vì thế, bạn đừng tin vào những lời hứa hẹn kiểu "bảo lãnh nhanh, chắc chắn đậu" — không ai đảm bảo được điều đó, và mọi thông tin về diện cùng thời gian nên được kiểm chứng trên trang của Sở Di trú và Nhập tịch Hoa Kỳ (USCIS).
Một điều khiến nhiều người nhẹ lòng: là công dân, quy chế cư trú của bạn về cơ bản đã vững vàng. Bạn không còn phải gia hạn thẻ, không còn nỗi lo bị mất tư cách thường trú vì những lỗi hành chính nhỏ. Cảm giác "có nhà để về" theo đúng nghĩa pháp lý là điều mà nhiều gia đình di dân trân quý.
Tiếp cận việc làm, học bổng và các chương trình hỗ trợ
Quốc tịch mở ra một số cánh cửa mà thường trú nhân không vào được. Một số công việc trong khu vực chính phủ, đặc biệt các vị trí liên quan đến an ninh hoặc cần quyền tiếp cận thông tin mật, thường yêu cầu ứng viên là công dân. Một số học bổng, chương trình tài trợ hay vị trí nghề nghiệp nhất định cũng vậy.
Dù điều kiện cụ thể của từng chương trình có thể khác nhau và thay đổi theo thời gian, việc là công dân nhìn chung giúp bạn và con cái bạn có thêm lựa chọn. Nếu bạn đang nhắm tới một công việc hay học bổng cụ thể, hãy đọc kỹ yêu cầu của nơi đó thay vì suy đoán, vì mỗi nơi mỗi khác.
Nghĩa vụ đóng thuế và sống trung thực với hồ sơ tài chính
Nói đến nghĩa vụ, điều đầu tiên và quan trọng nhất với hầu hết mọi người là khai và đóng thuế đầy đủ, đúng hạn. Thật ra nghĩa vụ này bạn đã có từ khi còn đi làm ở Mỹ, nhưng là công dân thì trách nhiệm tuân thủ luật thuế càng cần được xem trọng. Một điểm nhiều người mới hay bất ngờ là nghĩa vụ thuế của công dân Mỹ thường gắn với việc khai báo thu nhập trên toàn cầu, kể cả thu nhập phát sinh ở Việt Nam.
Luật thuế khá phức tạp và các con số, ngưỡng, biểu mẫu có thể thay đổi theo năm, nên nếu hoàn cảnh của bạn có yếu tố nước ngoài — tài khoản ngân hàng ở Việt Nam, tài sản, thu nhập cho thuê — bạn nên trao đổi với một chuyên viên thuế hoặc kế toán uy tín. Sống minh bạch với hồ sơ tài chính không chỉ giúp bạn tránh rắc rối, mà còn là nền tảng cho sự yên ổn lâu dài.
Tuân thủ pháp luật, làm bồi thẩm đoàn và những nghĩa vụ công dân khác
Là công dân, bạn có thể được gọi tham gia bồi thẩm đoàn (jury duty). Nhiều người mới ban đầu thấy phiền, nhưng thật ra đây là một phần đẹp của hệ thống tư pháp ở đây: số phận một con người được quyết định bởi chính những người dân bình thường, chứ không phải một thế lực xa lạ nào. Khi nhận được giấy triệu tập, bạn nên phản hồi nghiêm túc và đúng hạn; nếu có lý do chính đáng không tham gia được, thường sẽ có cách xin hoãn hoặc miễn, tùy quy định nơi bạn ở.
Ngoài ra còn một số nghĩa vụ mang tính nền tảng: tôn trọng và tuân thủ pháp luật liên bang, tiểu bang và địa phương; trung thành với Hiến pháp Hoa Kỳ như chính bạn đã tuyên thệ trong buổi lễ. Riêng nam giới trong một độ tuổi nhất định có thể phải đăng ký nghĩa vụ quân sự dự bị (Selective Service) — quy định cụ thể về độ tuổi và cách đăng ký bạn nên kiểm tra trên trang chính phủ, vì đây là chi tiết dễ bị nhớ nhầm.
Giữ gìn giấy tờ và đề phòng những "dịch vụ" hứa hẹn quá lời
Tấm giấy chứng nhận nhập tịch là một trong những giấy tờ quan trọng nhất bạn nên cất giữ cẩn thận, vì khi xin lại không hề đơn giản và có thể mất thời gian. Sau khi nhập tịch, bạn cũng nên cập nhật quốc tịch trên các hồ sơ liên quan và xin hộ chiếu khi cần.
Một lời nhắc chân thành cho cộng đồng mình: hãy cảnh giác với những nơi quảng cáo "lo trọn gói, bao đậu, đi tắt" cho các hồ sơ di trú hay bảo lãnh. Không cá nhân hay dịch vụ nào có thể bảo đảm chắc chắn kết quả hồ sơ, và đôi khi những lời hứa hấp dẫn lại dẫn đến tiền mất tật mang, thậm chí gây rắc rối pháp lý. Khi gặp tình huống phức tạp, hãy tham khảo luật sư di trú có uy tín và đối chiếu thông tin với nguồn chính thống như USCIS hoặc trang chính phủ tiểu bang.
Lời kết
Trở thành công dân Mỹ là một dấu mốc lớn, nhưng nó không chỉ là tấm bằng treo tường hay quyển hộ chiếu mới. Đó là sự cân bằng giữa những quyền lợi rộng mở hơn và những trách nhiệm mà bạn tự nguyện gánh lấy khi đọc lời tuyên thệ. Đi bầu, đóng thuế đầy đủ, tuân thủ pháp luật, tham gia bồi thẩm đoàn khi được gọi, giữ gìn giấy tờ cẩn thận — tất cả những điều giản dị ấy hợp lại làm nên một công dân tử tế và một cộng đồng người Việt vững mạnh, được tôn trọng trên đất nước này. Những thông tin trong bài chỉ mang tính hướng dẫn tổng quan và có thể thay đổi theo thời điểm; với từng trường hợp cụ thể, bạn nên kiểm chứng ở nguồn chính thức hoặc hỏi ý kiến chuyên gia. Chúc bạn và gia đình an vui, tự tin bước tiếp trong chương mới của cuộc đời mình.