Có một khoảnh khắc mà gần như ai mới sang Mỹ cũng trải qua: ngồi trước một xấp giấy hợp đồng thuê nhà dày cộp, toàn tiếng Anh, với những dòng chữ in nhỏ li ti mà người môi giới hối "ký vào đây, đây và đây". Tim đập nhanh, vừa mừng vì sắp có chỗ ở ổn định, vừa lo không biết mình có đang ký vào điều gì bất lợi hay không. Tôi viết bài này không phải để dọa bạn, mà để bạn bước vào căn nhà đầu tiên ở Mỹ với sự bình tĩnh và hiểu biết, thay vì ký trong tâm thế đánh cược.
Hợp đồng thuê nhà ở Mỹ không phải chuyện "tin nhau là được"
Ở Việt Nam, nhiều người thuê nhà chỉ cần thỏa thuận miệng với chủ, đặt cọc một hai tháng rồi dọn vào. Ở Mỹ thì khác hẳn. Tờ hợp đồng (thường gọi là lease agreement) là văn bản có giá trị ràng buộc pháp lý. Một khi bạn đã ký, bạn phải tuân theo mọi điều khoản trong đó, kể cả những điều bạn... không đọc kỹ.
Điều này nghe có vẻ cứng nhắc, nhưng thật ra lại là điểm tốt: quyền lợi của bạn cũng được pháp luật bảo vệ chứ không chỉ riêng chủ nhà. Vấn đề là bạn phải biết những quyền lợi đó nằm ở đâu, và những nghĩa vụ nào bạn đang gánh. Đừng bao giờ ký một hợp đồng mà bạn chưa hiểu hết. Nếu tiếng Anh chưa vững, hãy nhờ người thân, bạn bè đã ở lâu, hoặc dùng công cụ dịch để đọc từng dòng. Mất thêm một buổi tối để đọc còn hơn ân hận cả năm.
Tiền bạc: không chỉ có tiền thuê hàng tháng
Nhiều người tính toán ngân sách chỉ dựa trên con số tiền thuê ghi to ở quảng cáo, rồi đến lúc ký mới ngã ngửa vì hàng loạt khoản khác. Trước khi đặt bút, hãy hỏi rõ và liệt kê đầy đủ:
- Tiền đặt cọc (security deposit): thường tương đương một tháng tiền nhà, có nơi nhiều hơn. Đây là tiền của bạn và về nguyên tắc sẽ được hoàn lại khi trả nhà, nếu bạn giữ nhà sạch sẽ và không gây hư hỏng.
- Tiền nhà tháng đầu, có khi cả tháng cuối: một số nơi yêu cầu trả trước cả first month và last month, nghĩa là ngày dọn vào bạn cần một khoản kha khá.
- Phí làm hồ sơ (application fee): khoản phí để chủ nhà kiểm tra lý lịch và tín dụng của bạn, thường không hoàn lại.
- Tiền điện, nước, gas, internet, rác: hãy hỏi rõ khoản nào đã bao gồm trong tiền thuê, khoản nào bạn tự trả. Có căn ghi giá thuê hấp dẫn nhưng người thuê phải gánh hết mọi hóa đơn.
- Phí thú cưng, phí đậu xe, phí tiện ích chung: nếu áp dụng, những khoản này cộng dồn lại không hề nhỏ.
Lời khuyên thật lòng: hãy cộng tất cả lại thành con số thực tế hàng tháng và so với thu nhập của mình. Một nguyên tắc nhiều người Mỹ áp dụng là tiền nhà không nên vượt quá khoảng một phần ba thu nhập. Đừng để giấc mơ căn hộ đẹp biến thành gánh nặng khiến bạn chật vật mỗi cuối tháng.
Đọc kỹ thời hạn và điều khoản chấm dứt
Hợp đồng thuê nhà thường có hai dạng: thuê theo kỳ hạn cố định (ví dụ một năm) và thuê theo tháng (month-to-month). Loại một năm thường có giá ổn định hơn nhưng ràng buộc bạn lâu hơn. Điều quan trọng bạn phải biết: chuyện gì xảy ra nếu bạn cần rời đi sớm?
Đây là chỗ rất nhiều người Việt mới sang bị thiệt. Công việc thay đổi, gia đình có biến cố, hay đơn giản là không hợp với khu vực, bạn muốn dọn đi nhưng hợp đồng còn nửa năm. Nhiều hợp đồng quy định nếu phá vỡ giữa chừng, bạn có thể mất tiền cọc, phải trả phí phạt, thậm chí gánh tiền thuê cho đến khi chủ tìm được người thuê mới. Hãy đọc kỹ phần này trước khi ký, và nếu hoàn cảnh của bạn chưa ổn định, cân nhắc dạng thuê linh hoạt hơn dù giá nhỉnh hơn một chút.
Cũng đừng quên hỏi về việc gia hạn: khi hết hạn, tiền nhà có tăng không, tăng bao nhiêu, và bạn cần báo trước bao lâu nếu muốn dọn ra.
Kiểm tra căn nhà trước khi dọn vào, và ghi lại bằng chứng
Đây là bước mà tôi mong ai cũng làm, vì nó liên quan trực tiếp đến tiền cọc của bạn sau này. Trước khi dọn đồ vào, hãy đi một vòng kỹ lưỡng và chụp ảnh, quay video toàn bộ căn nhà: vết xước trên sàn, vết ố trên tường, thiết bị bếp, vòi nước, nhà vệ sinh, cửa sổ, máy lạnh, máy sưởi. Mọi thứ.
Nhiều nơi có sẵn một tờ gọi là move-in checklist để bạn ghi lại tình trạng căn nhà lúc nhận. Hãy điền đầy đủ và giữ một bản. Lý do rất đơn giản: khi bạn trả nhà, nếu chủ nhà đổ lỗi cho bạn về một vết hư hỏng vốn đã có sẵn từ trước, bạn sẽ có bằng chứng để không bị trừ oan tiền cọc. Tôi đã thấy không ít trường hợp người thuê mất cả nghìn đô chỉ vì không có gì chứng minh.
Đồng thời, hãy thử bật tất cả: nước nóng có chảy không, đèn có sáng, ổ điện hoạt động, có dấu hiệu ẩm mốc hay côn trùng không. Nếu phát hiện vấn đề, hãy yêu cầu chủ nhà sửa và ghi rõ vào văn bản trước khi ký, chứ đừng tin vào lời hứa miệng "yên tâm, tôi sẽ lo".
Hiểu rõ ai chịu trách nhiệm sửa chữa và bảo trì
Một hiểu lầm phổ biến là cứ thuê nhà thì mọi hư hỏng chủ nhà phải lo. Thực tế tùy vào hợp đồng và tùy tiểu bang. Thông thường, chủ nhà có trách nhiệm bảo đảm căn nhà an toàn và đủ điều kiện sinh sống, lo những hệ thống lớn như sưởi, nước, điện. Nhưng những hư hỏng do bạn gây ra, hoặc những việc nhỏ nhặt hàng ngày, có thể thuộc về bạn.
Hãy đọc kỹ phần này để biết: khi máy nóng lạnh hỏng giữa mùa đông, bạn gọi ai, bao lâu thì được sửa, và bạn có được tự thuê thợ rồi trừ vào tiền nhà không. Biết trước những điều này giúp bạn không rơi vào cảnh khốn khổ chờ đợi mà chẳng biết kêu ai.
Những quyền của người thuê mà bạn nên biết
Người mới sang thường e dè, nghĩ rằng mình ở thuê thì phải nhịn. Nhưng luật pháp Mỹ trao cho người thuê khá nhiều quyền, dù chi tiết khác nhau tùy địa phương. Một số điều bạn nên tìm hiểu về quy định ở khu vực mình sống:
- Chủ nhà thường không được tự ý vào nhà bạn bất cứ lúc nào, mà phải báo trước một khoảng thời gian hợp lý, trừ trường hợp khẩn cấp.
- Có quy định về việc chủ nhà phải hoàn lại tiền cọc trong một thời hạn nhất định sau khi bạn trả nhà, kèm bảng kê nếu có khấu trừ.
- Luật chống phân biệt đối xử trong việc cho thuê là rất nghiêm. Bạn không thể bị từ chối chỉ vì nguồn gốc, sắc tộc hay tôn giáo của mình.
Bạn không cần thuộc lòng luật, nhưng biết rằng mình có quyền sẽ giúp bạn tự tin hơn khi cần lên tiếng. Khi gặp tranh chấp, nhiều khu vực có tổ chức hỗ trợ người thuê nhà miễn phí, đừng ngại tìm đến họ.
Vài lưu ý nhỏ nhưng quan trọng
Hãy cảnh giác với những kiểu lừa đảo nhắm vào người mới sang: ai đó đăng nhà giá rẻ bất thường, yêu cầu bạn chuyển tiền cọc trước khi xem nhà, hoặc không cho gặp mặt trực tiếp. Nguyên tắc an toàn là chưa xem nhà tận mắt, chưa ký hợp đồng rõ ràng thì chưa chuyển tiền, đặc biệt là tiền mặt hay chuyển khoản khó truy vết.
Ngoài ra, hãy giữ lại bản sao mọi giấy tờ đã ký, mọi tin nhắn và email trao đổi với chủ nhà. Khi trả tiền, ưu tiên cách có để lại dấu vết như séc hoặc chuyển khoản, để sau này có gì còn chứng minh được.
Lời kết
Thuê căn nhà đầu tiên ở Mỹ là một cột mốc đáng nhớ, là lúc bạn bắt đầu xây dựng một cuộc sống mới trên mảnh đất xa lạ. Đừng để sự vội vàng hay ngại ngần khiến bạn ký vào điều mình chưa hiểu. Hãy đọc chậm, hỏi nhiều, chụp ảnh đầy đủ và tin vào trực giác của mình. Một chút cẩn thận trước khi đặt bút ký không khiến bạn trở nên khó tính, mà giúp bạn bảo vệ chính mình và những đồng tiền mồ hôi nước mắt.
Ai trong chúng ta cũng từng bỡ ngỡ ngày đầu. Nhưng rồi bạn sẽ quen, sẽ rành, và một ngày nào đó lại ngồi bên một người mới sang, nhẹ nhàng dặn họ đúng những điều này. Chúc bạn sớm tìm được một mái nhà ấm áp và an tâm để bắt đầu hành trình của mình.