Có những buổi sáng bắt đầu như mọi buổi sáng khác: một ly cà phê, vài cái email công việc, dự định cuối tuần đưa cả nhà đi chợ Việt mua đồ ăn. Rồi chỉ một cuộc gọi ngắn, một email từ phòng nhân sự, hoặc một cuộc họp bất ngờ, cuộc sống bỗng rẽ sang hướng khác. Mất việc đột ngột khi đang sống tại Mỹ là một cú sốc, nhất là với người Việt mình, khi gánh nặng tiền nhà, bảo hiểm, và đôi khi cả khoản gửi về cho gia đình ở quê đều dồn lên đôi vai. Cảm giác hụt hẫng, lo lắng, thậm chí xấu hổ là điều rất bình thường. Nhưng xin được nói thẳng một điều trước: mất việc không có nghĩa là bạn thất bại, và phần lớn mọi người đều vượt qua được giai đoạn này. Bài viết chia sẻ vài kinh nghiệm và kiến thức tổng quan về mặt tài chính, mong giúp bạn bình tĩnh hơn để xử lý từng bước một.
Hít thở sâu trước khi quyết định bất cứ điều gì
Phản ứng tự nhiên khi mất việc là hoảng loạn và muốn làm gì đó ngay lập tức. Nhưng những quyết định tài chính lớn được đưa ra trong lúc đầu óc đang rối thường không phải là quyết định tốt. Trong vài ngày đầu, hãy cho phép mình ổn định lại tinh thần. Đừng vội rút tiền hưu trí, đừng vội bán tài sản, đừng vội đăng ký vay nóng ở đâu đó. Hãy nhớ rằng đây là tình huống tạm thời chứ không phải dấu chấm hết.
Điều nên làm sớm là ngồi xuống nhìn lại bức tranh tài chính của mình một cách trung thực: bạn còn bao nhiêu tiền mặt có thể dùng ngay, các khoản chi nào bắt buộc, khoản nào có thể tạm cắt. Khi con số đã rõ ràng trên giấy, nỗi sợ mơ hồ thường giảm đi đáng kể, và bạn sẽ thấy mình có nhiều lựa chọn hơn tưởng tượng.
Kiểm tra lại các quyền lợi khi nghỉ việc
Trước khi rời công ty, hoặc ngay sau đó, hãy tìm hiểu kỹ những gì bạn có quyền nhận. Tùy công ty và tùy hoàn cảnh nghỉ việc, có thể có khoản trợ cấp thôi việc, tiền những ngày nghỉ phép chưa dùng, hoặc các điều khoản khác ghi trong hợp đồng và sổ tay nhân viên. Đừng ngại hỏi phòng nhân sự cho rõ ràng, và nếu có giấy tờ ký nhận, hãy đọc kỹ trước khi đặt bút.
Một điểm rất quan trọng với nhiều người Việt là bảo hiểm y tế. Khi nghỉ việc, bảo hiểm qua công ty thường sẽ kết thúc sau một thời điểm nhất định. Bạn có thể được quyền tiếp tục bảo hiểm cũ trong một khoảng thời gian nhưng tự đóng phí, hoặc tìm phương án khác qua thị trường bảo hiểm. Mỗi lựa chọn có chi phí và điều kiện riêng, thay đổi tùy tiểu bang và tùy thời điểm, nên hãy kiểm tra thông tin chính thức và cân nhắc hỏi người am hiểu trước khi quyết định để tránh bị gián đoạn bảo hiểm.
Tìm hiểu trợ cấp thất nghiệp
Ở Mỹ có chương trình trợ cấp thất nghiệp do từng tiểu bang quản lý, dành cho người mất việc không do lỗi của mình. Điều kiện, mức hỗ trợ, thời gian nhận và cách nộp đơn khác nhau tùy tiểu bang và có thể thay đổi theo thời điểm, nên tôi sẽ không nêu con số cụ thể ở đây. Điều bạn nên làm là vào trang web chính thức của cơ quan lao động tiểu bang nơi bạn sinh sống để xem mình có đủ điều kiện không và nộp đơn càng sớm càng tốt, vì thủ tục thường mất thời gian xử lý.
Hãy chuẩn bị sẵn các giấy tờ thường được yêu cầu như thông tin việc làm gần nhất, lý do nghỉ, và giấy tờ tùy thân. Nếu tiếng Anh chưa thật vững, nhiều cơ quan có hỗ trợ ngôn ngữ hoặc bạn có thể nhờ người thân, hoặc tìm đến các tổ chức cộng đồng người Việt tại địa phương, vốn rất quen với việc hỗ trợ bà con trong những tình huống như thế này.
Sắp xếp lại chi tiêu theo thứ tự ưu tiên
Khi dòng tiền vào bị cắt, việc kiểm soát dòng tiền ra trở nên quan trọng nhất. Hãy chia các khoản chi thành nhóm để dễ nhìn:
- Thiết yếu phải giữ: tiền nhà hoặc tiền thuê, thực phẩm, điện nước, bảo hiểm y tế, đi lại tối thiểu, thuốc men.
- Có thể tạm giảm: ăn ngoài, các gói đăng ký xem phim, mua sắm chưa cần thiết, du lịch.
- Cần thương lượng: các khoản trả góp, nợ thẻ tín dụng, một số hóa đơn lớn.
Điều nhiều người không biết là các chủ nợ, ngân hàng, công ty thẻ tín dụng hay nhà cung cấp dịch vụ thường có chương trình hỗ trợ cho khách hàng gặp khó khăn tạm thời. Tùy ngân hàng và tùy hồ sơ, họ có thể cho hoãn thanh toán, giảm khoản trả tối thiểu, hoặc lập kế hoạch trả dần. Bạn sẽ không biết nếu không hỏi, và gọi điện chủ động thường tốt hơn nhiều so với việc im lặng rồi để trễ hạn. Hãy hỏi rõ điều khoản, vì một số phương án có thể phát sinh thêm chi phí hoặc ảnh hưởng đến điểm tín dụng.
Cẩn thận với quỹ khẩn cấp và tiền hưu trí
Nếu bạn đã có một khoản tiết kiệm khẩn cấp, đây chính là lúc nó phát huy tác dụng, không có gì phải tiếc khi dùng đến nó cho đúng mục đích. Hãy rút ra có kế hoạch, chi tiêu cho những thứ thiết yếu trước, và theo dõi sát số còn lại.
Riêng với tiền hưu trí như các tài khoản tiết kiệm hưu trí qua công ty, xin hãy thật thận trọng. Rút sớm tiền hưu trí nghe có vẻ là lối thoát nhanh, nhưng tùy loại tài khoản và tùy hoàn cảnh, việc này có thể kéo theo thuế và các khoản phạt, đồng thời làm hao hụt khoản dành cho tuổi già sau này. Đây là quyết định nên cân nhắc kỹ và tốt nhất là hỏi chuyên viên tài chính hoặc người làm thuế trước khi hành động, vì hậu quả về thuế có thể phức tạp và khác nhau với mỗi người.
Tương tự, hãy tỉnh táo với những lời mời gọi "đầu tư sinh lời nhanh" hay "cách kiếm tiền dễ dàng tại nhà" mọc lên đầy rẫy khi bạn đang cần tiền. Không ai bảo đảm được lợi nhuận, mọi khoản đầu tư đều có rủi ro, và những người đang khó khăn về tài chính chính là mục tiêu ưa thích của kẻ lừa đảo. Nếu một cơ hội nghe quá hấp dẫn để là sự thật, hãy dừng lại và kiểm chứng thật kỹ.
Tìm nguồn hỗ trợ và cơ hội mới
Bạn không cần phải tự xoay xở một mình. Tại nhiều địa phương có các chương trình hỗ trợ thực phẩm, hỗ trợ tiền điện, hoặc các nguồn giúp đỡ cộng đồng mà điều kiện thay đổi tùy nơi và tùy thời điểm. Các nhà thờ, chùa, hội đoàn người Việt thường là nơi ấm áp để hỏi han, vừa được chia sẻ thông tin vừa được tiếp thêm tinh thần. Đừng để sĩ diện cản trở việc tìm sự giúp đỡ chính đáng, ai trong đời cũng có lúc cần được nâng đỡ.
Song song đó, hãy xem giai đoạn này như khoảng nghỉ để chuẩn bị cho chặng mới: cập nhật lại hồ sơ xin việc, kết nối với người quen trong nghề, cân nhắc học thêm kỹ năng. Nhiều người Việt còn nhân dịp này thử công việc tạm thời, làm thêm theo giờ, hoặc khởi đầu một hướng đi mới mà trước đó chưa dám thử. Một nguồn thu nhập nhỏ trong lúc chờ việc chính cũng giúp giảm áp lực lên khoản tiết kiệm rất nhiều.
Giữ vững tinh thần và bước tiếp
Mất việc đột ngột là một thử thách thật sự, nhưng nó không định nghĩa con người hay tương lai của bạn. Về mặt tài chính, chìa khóa nằm ở chỗ bình tĩnh nhìn rõ tình hình, bảo vệ những khoản thiết yếu, tận dụng các quyền lợi và nguồn hỗ trợ hợp pháp, và tránh những quyết định vội vàng hay những cái bẫy lừa đảo. Hãy nói chuyện cởi mở với người thân trong nhà, vì khó khăn được chia sẻ thường nhẹ đi một nửa. Và khi đứng trước những lựa chọn lớn liên quan đến thuế, hưu trí hay đầu tư, đừng ngại tìm đến chuyên viên tài chính, kế toán hoặc người làm thuế đáng tin cậy, bởi mỗi hoàn cảnh mỗi khác và những thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo chung. Mong rằng bạn sớm tìm được chỗ đứng mới, và xin nhớ rằng phía trước vẫn còn rất nhiều cánh cửa đang chờ mở.