Khi mới sang Mỹ, nhiều người trong chúng ta dành phần lớn thời gian để lo những việc trước mắt: tìm việc, ổn định chỗ ở, học tiếng, lo cho con cái đến trường. Chuyện đầu tư nghe có vẻ xa vời, là việc của những người đã giàu hoặc của dân Phố Wall mặc vest đứng nhìn bảng điện tử. Nhưng thật ra, đầu tư là một phần rất bình thường trong đời sống tài chính ở đây, và càng bắt đầu sớm thì càng có lợi. Bài viết này không phải lời khuyên tài chính cá nhân, mà là vài điều cơ bản, viết theo kiểu một người đi trước chia sẻ với người mới, để bạn cảm thấy bớt bỡ ngỡ và biết mình nên tìm hiểu thêm những gì.
Vì sao nên nghĩ đến đầu tư, dù chỉ với số tiền nhỏ
Điều đầu tiên cần hiểu là tiền để yên một chỗ thì theo thời gian thường mất dần giá trị, vì giá cả sinh hoạt có xu hướng tăng. Đầu tư, hiểu đơn giản, là cách để tiền có cơ hội tăng trưởng thay vì nằm im. Tôi nhấn mạnh chữ "cơ hội", bởi vì đầu tư luôn đi kèm rủi ro, không có gì bảo đảm chắc chắn cả. Bất kỳ ai hứa với bạn một mức lợi nhuận cố định và không có rủi ro thì gần như chắc chắn là điều bạn nên cảnh giác.
Cái lợi lớn nhất khi bắt đầu sớm là yếu tố thời gian. Khi tiền sinh lời và phần sinh lời đó lại tiếp tục được tái đầu tư, theo năm tháng nó có thể tích lũy đáng kể. Bạn không cần phải có nhiều tiền để bắt đầu; điều quan trọng hơn là bắt đầu đều đặn và kiên nhẫn.
Trước khi đầu tư: lo phần nền móng
Có một nguyên tắc mà gần như ai cũng đồng ý: đừng vội đầu tư khi nền tảng tài chính chưa vững. Trước khi bỏ tiền vào bất cứ thứ gì có rủi ro, hãy cân nhắc những việc cơ bản sau:
- Quỹ dự phòng khẩn cấp: một khoản tiền mặt để dành phòng khi mất việc, bệnh tật hay hỏng xe. Số tiền cụ thể tùy hoàn cảnh mỗi gia đình, nhưng ý tưởng là bạn có thể xoay xở vài tháng mà không phải bán tháo khoản đầu tư trong lúc bất lợi.
- Xử lý nợ lãi suất cao: nợ thẻ tín dụng thường có lãi suất rất cao, nên trả bớt khoản này nhiều khi còn "lời" hơn là đi đầu tư. Lãi suất cụ thể tùy thẻ, tùy ngân hàng và có thể thay đổi, bạn nên kiểm tra điều khoản thực tế của mình.
- Hiểu dòng tiền của mình: biết mỗi tháng thu vào bao nhiêu, chi ra bao nhiêu, còn dư bao nhiêu để đầu tư mà không ảnh hưởng đến sinh hoạt.
Khi phần nền móng này ổn, bạn sẽ đầu tư với tâm lý thoải mái hơn nhiều, và không bị buộc phải rút tiền ra vào đúng lúc thị trường đang xuống.
Một vài khái niệm cơ bản nên biết
Thế giới đầu tư có nhiều thuật ngữ, nhưng bạn không cần biết hết để bắt đầu. Dưới đây là vài khái niệm thường gặp, nói một cách dễ hiểu:
- Cổ phiếu: khi mua, bạn sở hữu một phần rất nhỏ của một công ty. Giá trị lên xuống theo tình hình công ty và thị trường.
- Trái phiếu: giống như bạn cho một tổ chức vay tiền và họ trả lại kèm lãi. Thường được xem là ít biến động hơn cổ phiếu, nhưng vẫn có rủi ro riêng.
- Quỹ chỉ số và quỹ ETF: thay vì chọn từng cổ phiếu, bạn mua một "rổ" gồm nhiều công ty cùng lúc. Đây là cách nhiều người mới ưa chuộng vì nó giúp phân tán rủi ro và không đòi hỏi bạn phải theo dõi từng công ty riêng lẻ.
Có một câu thường được nhắc đến là "đừng bỏ hết trứng vào một giỏ". Việc phân tán tiền vào nhiều loại tài sản khác nhau giúp giảm bớt rủi ro khi một thứ gì đó đi xuống. Đây là ý tưởng đơn giản nhưng rất quan trọng với người mới.
Các tài khoản hưu trí: thứ nhiều người Việt mới bỏ lỡ
Ở Mỹ có những loại tài khoản dành riêng cho việc tiết kiệm và đầu tư cho tuổi hưu, kèm theo những ưu đãi nhất định về thuế. Hai cái tên bạn sẽ nghe nhắc đến nhiều là 401(k) (thường gắn với nơi làm việc) và IRA (tài khoản hưu trí cá nhân). Quy tắc, hạn mức đóng góp và cách tính thuế của những tài khoản này có thể thay đổi theo từng năm và tùy hoàn cảnh, nên bạn cần kiểm tra thông tin chính thức hoặc hỏi người am hiểu.
Một điểm đáng lưu ý: nhiều công ty có chính sách đóng góp thêm tương ứng với phần bạn bỏ vào 401(k). Nếu nơi bạn làm có chương trình như vậy mà bạn không tham gia, có thể bạn đang bỏ qua một khoản hỗ trợ. Chi tiết ra sao thì tùy công ty, bạn nên hỏi bộ phận nhân sự để biết chính xác quyền lợi của mình.
Bắt đầu thực tế như thế nào
Nếu bạn cảm thấy sẵn sàng tìm hiểu để bắt đầu, đây là vài bước mà nhiều người đi qua:
- Xác định mục tiêu và thời gian: tiền này để dành cho việc gì, dùng đến trong vài năm hay vài chục năm nữa. Mục tiêu càng xa, bạn càng có thể chịu được biến động ngắn hạn.
- Tìm hiểu nơi mở tài khoản: có nhiều công ty môi giới và ứng dụng đầu tư khác nhau. Phí dịch vụ, điều kiện và tính năng tùy từng nơi và có thể thay đổi, nên hãy so sánh và đọc kỹ trước khi quyết định.
- Bắt đầu nhỏ và đều đặn: nhiều người chọn cách bỏ vào một số tiền cố định mỗi tháng, bất kể thị trường lên hay xuống, để tránh việc cố đoán thời điểm "đúng".
- Đừng nhìn bảng giá mỗi ngày: với đầu tư dài hạn, việc theo dõi liên tục thường chỉ khiến bạn lo lắng và dễ ra quyết định cảm tính.
Cảnh giác với lừa đảo và những lời hứa quá đẹp
Cộng đồng người Việt mình đôi khi tin nhau qua quan hệ quen biết, và điều đó tốt, nhưng cũng là kẽ hở mà kẻ xấu lợi dụng. Hãy cảnh giác với những lời mời gọi hứa hẹn lợi nhuận cao bất thường, "chắc thắng", hoặc thúc giục bạn chuyển tiền gấp. Những hình thức kiểu rủ rê người thân, bạn bè cùng góp tiền với cam kết lãi cao thường tiềm ẩn rủi ro rất lớn.
Một nguyên tắc đơn giản: nếu nghe quá hấp dẫn để có thể là thật, thì rất có thể nó không thật. Trước khi bỏ tiền vào bất cứ đâu, hãy dành thời gian tìm hiểu, đừng để bị hối thúc, và đừng ngại nói "để tôi suy nghĩ thêm".
Lời kết
Đầu tư không phải là chuyện gì cao siêu hay chỉ dành cho người giàu. Với người mới bắt đầu, điều quan trọng nhất không phải là chọn được "mã" nào sinh lời nhất, mà là xây nền tảng vững, hiểu những điều cơ bản, bắt đầu từ số nhỏ và giữ được sự kiên nhẫn qua năm tháng. Hãy nhớ rằng mọi khoản đầu tư đều có rủi ro, không ai bảo đảm được kết quả, và những con số như lãi suất hay phí dịch vụ có thể thay đổi theo thời điểm và tùy từng nơi. Bài viết này chỉ mang tính chia sẻ kiến thức tổng quan, không thay thế cho tư vấn riêng. Khi cần quyết định những việc lớn liên quan đến tiền bạc, thuế hay kế hoạch dài hạn, cân nhắc hỏi ý kiến chuyên viên tài chính, kế toán hoặc thuế đáng tin cậy. Chúc bạn từng bước vững vàng hơn trên hành trình tài chính nơi xứ người.