Khi mới sang Mỹ, nhiều người trong chúng ta quen với cách giữ tiền đơn giản: để dành trong tài khoản tiết kiệm, hoặc gửi về nhà, hoặc cất một ít tiền mặt cho yên tâm. Nhưng rồi đến một lúc, khi nghe đồng nghiệp nhắc đến chuyện đầu tư, nghe người quen kể họ bỏ tiền vào "quỹ" hay "cổ phiếu", chúng ta bắt đầu tò mò mà cũng e dè. Những từ như cổ phiếu, trái phiếu, quỹ tương hỗ nghe vừa hấp dẫn vừa xa lạ, nhất là khi tiếng Anh tài chính không phải lúc nào cũng dễ nuốt. Bài viết này không phải để khuyên bạn mua gì hay bán gì, mà chỉ để giúp bạn hiểu rõ hơn ba khái niệm nền tảng này, để khi bước vào bất kỳ quyết định nào, bạn cũng cảm thấy bình tĩnh và chủ động hơn.
Cổ phiếu là gì, hiểu một cách giản dị
Nói nôm na, khi bạn mua một cổ phiếu (stock hay share), bạn đang mua một phần rất nhỏ quyền sở hữu trong một công ty. Nếu công ty làm ăn tốt, giá trị phần sở hữu đó có thể tăng lên, và đôi khi công ty còn chia một phần lợi nhuận cho cổ đông dưới dạng cổ tức (dividend). Nghe thì giống như mình trở thành "ông chủ nhỏ", và đúng là vậy về mặt nguyên tắc, dù phần của một người bình thường thường rất khiêm tốn.
Điều quan trọng cần nhớ là giá cổ phiếu lên xuống theo thị trường, theo tình hình kinh doanh, theo cả tâm lý đám đông, và đôi khi theo những yếu tố mà chẳng ai đoán trước được. Không có gì bảo đảm bạn sẽ lời, và hoàn toàn có khả năng giá trị giảm xuống thấp hơn số tiền ban đầu. Cổ phiếu thường được xem là loại tài sản có khả năng sinh lời cao hơn trong dài hạn nhưng cũng biến động mạnh hơn. Vì vậy, ai cũng nói rằng chỉ nên đầu tư vào cổ phiếu bằng số tiền mà mình có thể chấp nhận để yên trong nhiều năm, không phải tiền dành cho tiền nhà tháng sau.
Trái phiếu, người anh em điềm tĩnh hơn
Nếu cổ phiếu là việc bạn sở hữu một phần công ty, thì trái phiếu (bond) lại giống như việc bạn cho vay. Khi bạn mua trái phiếu, bạn cho một tổ chức vay tiền, có thể là chính phủ, một thành phố, hoặc một công ty, và đổi lại họ hứa trả cho bạn tiền lãi theo định kỳ rồi hoàn lại vốn vào một thời điểm trong tương lai. Nghe có vẻ chắc chắn hơn, và trên thực tế trái phiếu thường được coi là ít biến động hơn cổ phiếu.
Tuy vậy, "ít biến động hơn" không có nghĩa là "không rủi ro". Tổ chức phát hành vẫn có thể gặp khó khăn và không trả được nợ, lãi suất chung trên thị trường thay đổi cũng làm giá trị trái phiếu lên xuống, và mức lãi nhận được tùy thuộc vào loại trái phiếu, uy tín của bên vay cũng như thời điểm. Có những loại trái phiếu còn liên quan đến những quy định thuế riêng, và điều này có thể khác nhau tùy hoàn cảnh từng người. Vì lẽ đó, nếu bạn quan tâm đến phần thuế, đây là chỗ rất nên hỏi một chuyên viên thuế hoặc kế toán thay vì tự đoán.
Quỹ tương hỗ, gom chung để bớt lo
Đến đây nhiều người sẽ thắc mắc: nếu chọn từng cổ phiếu hay trái phiếu khó và nhiều rủi ro như vậy, thì người bình thường biết làm sao? Đó chính là lý do quỹ tương hỗ (mutual fund) ra đời và được nhiều người ưa chuộng. Hiểu đơn giản, quỹ tương hỗ là nơi gom tiền của rất nhiều nhà đầu tư lại, rồi dùng số tiền chung đó để mua một rổ gồm nhiều cổ phiếu, nhiều trái phiếu, hoặc kết hợp cả hai. Khi bạn bỏ tiền vào quỹ, bạn sở hữu một phần nhỏ của cả rổ đó.
Cái hay của cách này là sự đa dạng hóa. Thay vì đặt cược vào một công ty duy nhất, tiền của bạn được trải ra nhiều nơi, nên nếu một công ty trong rổ làm ăn không tốt thì vẫn còn những phần khác. Nhiều quỹ còn có đội ngũ quản lý chuyên nghiệp theo dõi và điều chỉnh, điều mà một người đi làm bận rộn khó tự làm được.
- Phí quản lý: hầu hết các quỹ đều có phí, và mức phí khác nhau tùy quỹ. Phí nghe nhỏ nhưng tích lại qua nhiều năm có thể ảnh hưởng đáng kể, nên rất đáng để đọc kỹ trước khi tham gia.
- Loại quỹ: có quỹ thiên về cổ phiếu, có quỹ thiên về trái phiếu, có quỹ theo dõi một chỉ số thị trường. Mỗi loại có mức rủi ro và đặc điểm riêng.
- Không bảo đảm lời: dù đa dạng hóa giúp giảm bớt rủi ro, quỹ vẫn lên xuống theo thị trường và không hề có chuyện chắc chắn sinh lời.
Vậy chúng khác nhau ở chỗ nào
Nếu phải tóm lại thật ngắn gọn để dễ nhớ, bạn có thể hình dung thế này. Cổ phiếu là bạn sở hữu một phần công ty, tiềm năng cao mà cũng nhiều sóng gió. Trái phiếu là bạn cho vay và nhận lãi, điềm đạm hơn nhưng vẫn có rủi ro riêng. Quỹ tương hỗ là cách gom chung để mua nhiều thứ cùng lúc, giúp người mới đỡ phải tự chọn từng món.
Trong thực tế, nhiều người không chọn một thứ duy nhất mà kết hợp cả ba, với tỉ lệ tùy theo độ tuổi, mục tiêu và mức độ chịu đựng rủi ro của bản thân. Người còn trẻ, còn nhiều năm đi làm phía trước, thường có thể chấp nhận biến động nhiều hơn; người gần đến tuổi nghỉ hưu lại có xu hướng muốn an toàn hơn. Không có công thức đúng cho tất cả mọi người, và đây cũng là điều khiến việc trao đổi với một chuyên viên tài chính đáng tin cậy trở nên hữu ích.
Vài điều nên cẩn trọng trước khi bắt đầu
Khi bắt đầu tìm hiểu đầu tư, có vài điều mà người đi trước thường nhắc nhau. Trước hết, hãy chắc rằng bạn đã có một khoản dự phòng khẩn cấp đủ để xoay xở vài tháng, vì đầu tư là chuyện của tiền nhàn rỗi, không phải tiền sống còn. Tiếp theo, đừng vội vì sợ "bỏ lỡ", thị trường luôn còn đó, và những quyết định vội vàng vì áp lực thường không có hậu.
Một điều nữa rất quan trọng với cộng đồng mình là cảnh giác với lừa đảo tài chính. Nếu có ai đó, dù là người quen trên mạng xã hội hay một "nhóm đầu tư" nào đó, hứa hẹn lợi nhuận cao chắc chắn, không rủi ro, hoặc thúc giục bạn chuyển tiền gấp, thì gần như chắc chắn đó là dấu hiệu đáng ngờ. Đầu tư thật sự không bao giờ hứa chắc chuyện lời lãi. Khi nghi ngờ, hãy dừng lại, hỏi ý kiến người đáng tin, và kiểm tra kỹ thông tin của tổ chức trước khi bỏ ra một đồng nào.
Học từng chút, đi từng bước
Không ai sinh ra đã hiểu hết những khái niệm này, và càng không cần phải hiểu hết trong một ngày. Nhiều người Việt mình đã đi qua giai đoạn bỡ ngỡ này, từ chỗ thấy mọi thứ rối rắm đến chỗ thấy nó cũng có lý của nó. Điều đáng quý là bạn chịu tìm hiểu, chịu đọc, chịu hỏi, thay vì để nỗi sợ ngăn mình lại hoàn toàn hoặc ngược lại lao vào một cách thiếu chuẩn bị.
Bạn có thể bắt đầu bằng việc đọc tài liệu của các tổ chức uy tín, tham khảo những nguồn giáo dục tài chính miễn phí, và quan trọng nhất là dành thời gian hiểu rõ chính mình muốn gì. Các con số cụ thể về lãi suất, phí, hay quy định thuế đều có thể thay đổi theo thời điểm và tùy hoàn cảnh, nên hãy luôn kiểm tra điều khoản thực tế tại nơi bạn định tham gia.
Lời kết
Hiểu về cổ phiếu, trái phiếu và quỹ tương hỗ không biến bạn thành chuyên gia, nhưng nó cho bạn một nền tảng để nói chuyện, để đặt câu hỏi đúng, và để không bị cuốn theo những lời mời gọi hấp dẫn mà thiếu cơ sở. Bài viết này chỉ mang tính chia sẻ kiến thức tổng quan dựa trên kinh nghiệm chung, không phải lời tư vấn tài chính riêng cho hoàn cảnh của bạn. Khi đến lúc đưa ra quyết định thật sự với tiền của mình, đừng ngần ngại trao đổi với một chuyên viên tài chính, kế toán hoặc chuyên gia thuế đáng tin cậy. Chúc bạn vững vàng và an tâm trên hành trình xây dựng cuộc sống tại Mỹ.