Phá sản không phải là dấu chấm hết, dù trong khoảnh khắc đứng trước tòa hay khi nhận lá thư cuối cùng từ luật sư, nhiều người trong cộng đồng chúng ta cảm thấy như mặt đất sụp xuống dưới chân. Tôi đã gặp không ít anh chị từng làm chủ tiệm nail, mở nhà hàng, hay đầu tư vào một dự án tưởng chừng chắc ăn, rồi vì dịch bệnh, vì biến động kinh tế, hoặc đơn giản vì một quyết định sai mà phải nộp đơn phá sản. Điều an ủi là ở Mỹ, hệ thống pháp luật vốn được thiết kế để cho người ta một cơ hội làm lại. Phá sản, theo nghĩa nào đó, là một cánh cửa khép lại để một cánh cửa khác có thể mở ra. Bài viết này chia sẻ những kinh nghiệm và kiến thức tổng quan về hành trình phục hồi tài chính sau phá sản, không phải để thay thế lời khuyên của chuyên gia, mà để bạn bớt hoang mang và biết mình nên bắt đầu từ đâu.
Chấp nhận thực tế và hiểu rõ mình đang ở đâu
Bước đầu tiên, cũng là bước khó nhất về mặt tâm lý, là chấp nhận hoàn cảnh hiện tại mà không tự dằn vặt. Phá sản đã xảy ra, nó sẽ nằm trong hồ sơ tín dụng của bạn trong một khoảng thời gian nhất định tùy loại phá sản và tùy quy định, nhưng sức nặng của nó sẽ giảm dần theo năm tháng. Thay vì che giấu hay xấu hổ, hãy nhìn thẳng vào con số.
Hãy ngồi xuống, liệt kê những khoản nợ đã được xóa qua thủ tục phá sản, những khoản nào vẫn còn (chẳng hạn một số loại nợ thuế, nợ học phí hay tiền cấp dưỡng thường không được xóa), và tình hình thu nhập hiện tại. Việc nắm rõ bức tranh tổng thể giúp bạn ra quyết định tỉnh táo hơn thay vì hành động trong sợ hãi.
Kiểm tra và theo dõi hồ sơ tín dụng
Sau khi thủ tục phá sản hoàn tất, điều quan trọng là kiểm tra lại báo cáo tín dụng của bạn. Bạn có quyền lấy báo cáo từ các cơ quan tín dụng lớn, và ở Mỹ thường có cách lấy báo cáo miễn phí theo định kỳ, nhưng chính sách này có thể thay đổi nên bạn nên kiểm tra điều khoản thực tế tại thời điểm mình cần.
Khi xem báo cáo, hãy chú ý:
- Các khoản nợ đã được xóa phải được ghi nhận đúng là đã xử lý qua phá sản, chứ không phải vẫn còn đang nợ.
- Thông tin sai lệch như tài khoản không phải của bạn, số tiền không đúng, hay ngày tháng nhầm lẫn, đều có thể được khiếu nại để chỉnh sửa.
- Điểm tín dụng hiện tại để bạn có mốc tham chiếu và theo dõi sự cải thiện theo thời gian.
Sửa được những lỗi này đôi khi giúp hồ sơ của bạn trông sạch sẽ hơn đáng kể, và đó là việc bạn hoàn toàn có thể tự làm mà không tốn chi phí lớn.
Xây dựng lại tín dụng một cách kiên nhẫn
Nhiều người lo lắng rằng sau phá sản thì không ai cho mình vay nữa. Thực tế không hẳn vậy. Có những công cụ được thiết kế riêng cho người cần xây dựng lại tín dụng, phổ biến nhất là thẻ tín dụng có bảo đảm (secured credit card), trong đó bạn đặt một khoản tiền ký quỹ làm hạn mức. Lãi suất, phí và điều kiện của những sản phẩm này thay đổi tùy ngân hàng và tùy thời điểm, nên hãy đọc kỹ điều khoản trước khi ký.
Nguyên tắc chung khi xây dựng lại tín dụng khá đơn giản nhưng đòi hỏi kỷ luật:
- Trả đúng hạn, mọi lúc. Lịch sử thanh toán là một trong những yếu tố ảnh hưởng lớn nhất đến điểm tín dụng.
- Dùng ít so với hạn mức. Việc giữ mức sử dụng thấp thường được nhìn nhận tích cực hơn là dùng gần kịch hạn mức.
- Đừng mở quá nhiều tài khoản cùng lúc chỉ vì nôn nóng muốn điểm tăng nhanh.
Quá trình này cần thời gian, có thể là nhiều tháng đến vài năm tùy hoàn cảnh, và không có con đường tắt thần kỳ nào. Hãy cảnh giác với những lời quảng cáo hứa hẹn "xóa phá sản khỏi hồ sơ ngay lập tức" hay "tăng điểm tín dụng cấp tốc có bảo đảm", vì đó thường là dấu hiệu của lừa đảo tài chính.
Lập ngân sách và xây quỹ khẩn cấp
Một trong những lý do khiến nhiều người rơi vào vòng xoáy nợ nần là không có khoản dự phòng cho những lúc bất trắc. Sau phá sản, đây chính là thời điểm vàng để xây dựng thói quen quản lý tiền bạc lành mạnh, bắt đầu từ một ngân sách đơn giản.
Bạn không cần phần mềm phức tạp. Một cuốn sổ, một file bảng tính, hay một ứng dụng miễn phí cũng đủ để ghi lại tiền vào và tiền ra mỗi tháng. Mục tiêu là biết chính xác tiền của mình đi đâu, từ đó tìm ra những khoản có thể cắt giảm.
Song song đó, hãy cố gắng dành một phần nhỏ thu nhập, dù khiêm tốn, vào một quỹ khẩn cấp. Quỹ này giống như một tấm đệm để bạn không phải vay nợ trở lại khi xe hỏng, khi đau ốm, hay khi mất việc đột ngột. Việc tích lũy chậm mà đều thường bền vững hơn nhiều so với những kế hoạch tham vọng rồi bỏ dở.
Cẩn trọng với chuyện đầu tư và những lời mời gọi
Sau giai đoạn khó khăn, tâm lý muốn "gỡ lại" rất dễ hiểu, và đây cũng là lúc nhiều người dễ tổn thương trước những lời mời gọi đầu tư hấp dẫn. Tôi muốn nhắc nhẹ rằng mọi hình thức đầu tư đều đi kèm rủi ro, và không ai có thể bảo đảm lợi nhuận chắc chắn. Bất kỳ ai hứa hẹn "lời cao, không rủi ro" thì gần như chắc chắn đang nói điều không đúng sự thật.
Trong cộng đồng người Việt, không hiếm những vụ rủ nhau bỏ tiền vào dự án nghe rất kêu, đánh vào lòng tin giữa người quen, rồi cuối cùng mất trắng. Khi bạn vừa mới phục hồi, việc bảo toàn những gì đang có quan trọng hơn nhiều so với việc đánh cược để làm giàu nhanh. Nếu muốn đầu tư, hãy tìm hiểu kỹ, ưu tiên những kênh minh bạch, và cân nhắc hỏi ý kiến chuyên viên tài chính trước khi xuống tiền.
Biết khi nào nên tìm chuyên gia
Có những việc bạn tự làm được, nhưng cũng có những việc nên để người có chuyên môn hỗ trợ. Nếu tình huống của bạn liên quan đến thuế phức tạp, đến những khoản nợ không được xóa qua phá sản, hay đến chuyện hoạch định tài chính dài hạn, thì một buổi gặp với kế toán viên, chuyên viên thuế hoặc cố vấn tài chính uy tín có thể giúp bạn tránh những sai lầm tốn kém.
Chi phí cho lời khuyên chuyên môn nhìn thì có vẻ tốn kém, nhưng so với cái giá của một quyết định sai trong lúc hoang mang thì thường rẻ hơn rất nhiều. Hãy chọn người có giấy phép hành nghề rõ ràng, và đừng ngại hỏi về phí dịch vụ ngay từ đầu để tránh hiểu lầm về sau.
Lời kết
Phục hồi tài chính sau phá sản là một hành trình, không phải một sự kiện. Sẽ có những tháng bạn thấy tiến bộ rõ rệt, và cũng có những lúc tưởng như giậm chân tại chỗ. Điều quan trọng là bạn vẫn đang đi tới, từng bước nhỏ một: kiểm tra hồ sơ tín dụng, trả nợ đúng hạn, dành dụm một chút mỗi tháng, và tránh xa những cái bẫy hứa hẹn quá đẹp. Rất nhiều người trong cộng đồng chúng ta đã từng đứng dậy sau cú ngã ấy và sống một cuộc đời tài chính vững vàng hơn trước. Bạn cũng có thể. Hãy nhớ rằng những chia sẻ ở đây mang tính kiến thức tổng quan và trấn an, mỗi hoàn cảnh mỗi khác và có thể thay đổi theo thời gian, nên với những quyết định quan trọng, đừng ngần ngại tìm đến chuyên viên tài chính, kế toán hay thuế để được tư vấn phù hợp với riêng bạn.