Những ngày đầu đặt chân đến Mỹ, ai trong chúng ta cũng mang theo một mớ háo hức lẫn lo âu. Mọi thứ đều mới: cách mua sắm, cách trả tiền, cách ngân hàng vận hành, và cả những tờ giấy nhỏ ghi "credit score" mà nghe quen quen nhưng chẳng mấy ai hiểu rõ. Trong cái guồng quay làm quen với cuộc sống mới, chuyện tiền bạc thường bị đẩy xuống cuối danh sách ưu tiên, để rồi vài năm sau, không ít người mới nhận ra mình đã vấp phải những sai lầm hoàn toàn có thể tránh được. Bài viết này không phải lời khuyên tài chính cá nhân, mà là một vài kinh nghiệm và kiến thức tổng quan, mong giúp bạn bớt bỡ ngỡ trên chặng đường đầu tiên.

Xem nhẹ lịch sử tín dụng ngay từ đầu

Một trong những điều khiến nhiều người Việt mới sang ngạc nhiên nhất là khái niệm điểm tín dụng (credit score). Ở Việt Nam, chúng ta quen với việc trả tiền mặt, ít vay mượn, và cũng chẳng có ai "chấm điểm" thói quen tài chính của mình. Sang Mỹ thì khác hẳn: từ chuyện thuê nhà, mua xe trả góp, đăng ký dịch vụ điện thoại cho đến xin một số công việc, người ta đều có thể nhìn vào lịch sử tín dụng của bạn.

Sai lầm phổ biến là cứ nghĩ "mình không nợ ai thì càng tốt", rồi tránh hoàn toàn việc dùng thẻ tín dụng. Thực tế, không có lịch sử tín dụng đôi khi cũng bất lợi gần như có lịch sử xấu, vì hệ thống chưa có dữ liệu nào để đánh giá bạn. Việc bắt đầu xây dựng tín dụng sớm, một cách có kỷ luật, thường được xem là bước đi hợp lý. Tuy nhiên, cách tính điểm, các yếu tố ảnh hưởng và mức độ quan trọng có thể thay đổi theo thời gian và tùy tổ chức, nên bạn hãy tìm hiểu kỹ và kiểm tra thông tin chính thống thay vì tin lời truyền miệng.

Hiểu sai về cách dùng thẻ tín dụng

Khi đã có tấm thẻ đầu tiên, không ít người rơi vào một trong hai thái cực. Thái cực thứ nhất là quẹt thẻ thoải mái như tiền của mình, quên rằng đó là tiền đi vay và sẽ phải trả lại. Thái cực thứ hai là sợ đến mức cất thẻ trong ngăn kéo, không bao giờ dùng.

Điều thường được khuyên là dùng thẻ một cách điều độ và trả đúng hạn. Nhiều người không để ý rằng nếu chỉ trả khoản tối thiểu mỗi tháng, phần còn lại có thể bị tính lãi, và lãi suất thẻ tín dụng thường không hề thấp. Mức lãi, phí trễ hạn hay các loại phí khác tùy ngân hàng và tùy loại thẻ, nên trước khi ký, bạn nên đọc kỹ điều khoản. Một vài điểm đáng lưu ý:

  • Cố gắng thanh toán đầy đủ trong kỳ để tránh lãi phát sinh, thay vì chỉ trả mức tối thiểu.
  • Theo dõi ngày đến hạn; trễ hạn không chỉ phát sinh phí mà còn có thể ảnh hưởng đến lịch sử tín dụng.
  • Không nên mở quá nhiều thẻ trong thời gian ngắn chỉ vì những lời mời chào hấp dẫn.

Thẻ tín dụng là công cụ hữu ích nếu hiểu đúng, nhưng cũng dễ trở thành cái bẫy nợ nếu dùng tùy tiện.

Bỏ qua việc lập ngân sách và quỹ dự phòng

Chi phí sinh hoạt ở Mỹ thường khiến người mới sang choáng váng, đặc biệt là tiền thuê nhà, bảo hiểm và những khoản phí "ẩn" mà ở quê nhà ít gặp. Trong giai đoạn đầu, thu nhập có thể chưa ổn định, công việc còn bấp bênh, nên việc không theo dõi dòng tiền rất dễ dẫn đến cảnh cuối tháng nhìn lại không biết tiền đã đi đâu.

Một thói quen tốt mà nhiều người chia sẻ là ghi chép chi tiêu, dù chỉ đơn giản, để biết mình thực sự tiêu vào đâu. Bên cạnh đó là cố gắng dành ra một quỹ dự phòng cho những tình huống bất ngờ như mất việc, ốm đau hay xe hỏng. Số tiền cụ thể nên để dành là bao nhiêu thì tùy hoàn cảnh mỗi gia đình, tùy mức sống và sự ổn định công việc, không có con số chung cho tất cả. Quan trọng là hình thành thói quen tiết kiệm đều đặn, dù ban đầu chỉ là khoản nhỏ.

Chủ quan với thuế và giấy tờ

Thuế ở Mỹ là một chủ đề khiến nhiều người Việt e dè, và sự e dè đó đôi khi dẫn đến chủ quan: nộp trễ, khai thiếu, hoặc không lưu giữ giấy tờ cẩn thận. Hệ thống thuế ở đây khá phức tạp, với nhiều loại giấy tờ, biểu mẫu và quy định có thể thay đổi theo từng năm cũng như tùy tình trạng cư trú của mỗi người.

Sai lầm thường gặp là tự suy đoán dựa trên kinh nghiệm của người khác, trong khi hoàn cảnh mỗi người mỗi khác. Với những trường hợp không chắc chắn, cân nhắc hỏi chuyên viên thuế hoặc kế toán thường là lựa chọn an toàn hơn là tự xử lý rồi rủi ro sai sót. Hãy giữ gìn hồ sơ thu nhập, biên lai và các giấy tờ liên quan một cách ngăn nắp; chúng có thể cần đến vào những thời điểm bạn không ngờ tới.

Vội vàng với đầu tư khi chưa hiểu rõ

Sau khi đã ổn định đôi chút, nhiều người bắt đầu nghe về đầu tư: cổ phiếu, quỹ, tài khoản hưu trí, hay gần đây là đủ loại kênh "sinh lời nhanh". Mong muốn tiền đẻ ra tiền là hoàn toàn dễ hiểu, nhất là khi xung quanh ai cũng có vẻ đang kiếm được. Nhưng đây cũng là nơi nhiều sai lầm đắt giá xảy ra.

Cần nhớ rằng mọi hình thức đầu tư đều có rủi ro, và không ai có thể hứa hẹn chắc chắn lợi nhuận. Những lời mời gọi "lãi cao, an toàn tuyệt đối, cam kết sinh lời" gần như luôn là dấu hiệu đáng ngờ. Trước khi bỏ tiền vào bất cứ đâu, hãy dành thời gian tìm hiểu, đừng đầu tư vào thứ mình không hiểu, và chỉ dùng khoản tiền mà bạn có thể chấp nhận rủi ro. Việc tham khảo ý kiến của chuyên viên tài chính có chứng chỉ, thay vì nghe theo người quen hay quảng cáo trên mạng, thường giúp bạn tránh được nhiều quyết định cảm tính.

Mất cảnh giác trước lừa đảo tài chính

Người mới định cư, vì còn lạ lẫm với hệ thống và đôi khi hạn chế về ngôn ngữ, thường là mục tiêu của các chiêu trò lừa đảo. Đó có thể là cuộc gọi mạo danh cơ quan thuế dọa nạt, email giả mạo ngân hàng yêu cầu cung cấp thông tin, hay những "cơ hội đầu tư" hấp dẫn đến mức khó tin.

Nguyên tắc đơn giản nhưng hữu ích là: các cơ quan chính thức hầu như không bao giờ gọi điện đòi bạn trả tiền ngay lập tức bằng thẻ quà tặng hay chuyển khoản gấp, cũng không yêu cầu cung cấp mật khẩu hay mã số nhạy cảm qua điện thoại. Khi nghi ngờ, hãy bình tĩnh, không vội làm theo, và tự liên hệ lại với tổ chức qua kênh chính thức để kiểm chứng. Cảnh giác một chút có thể giúp bạn giữ lại số tiền mồ hôi nước mắt của mình.

Lời kết

Hành trình làm quen với tài chính nơi đất khách không hề dễ, và việc mắc sai lầm trong những năm đầu là điều rất bình thường, gần như ai cũng từng trải qua. Điều quan trọng không phải là tránh được mọi vấp ngã, mà là học hỏi dần, xây dựng thói quen lành mạnh và biết khi nào nên hỏi người có chuyên môn. Hãy nhớ rằng những chia sẻ ở đây chỉ mang tính tham khảo chung; mỗi hoàn cảnh đều khác nhau, các quy định và sản phẩm tài chính có thể thay đổi theo thời gian, nên bạn vẫn nên kiểm tra điều khoản thực tế và cân nhắc tìm đến chuyên viên tài chính, kế toán hay thuế khi cần. Từng bước một, vững vàng và cẩn trọng, rồi cuộc sống mới sẽ dần ổn định hơn bạn nghĩ.