Mất việc là một trong những cú sốc lớn nhất với bất kỳ ai đang gây dựng cuộc sống ở Mỹ, nhất là khi gia đình còn dựa vào đồng lương hằng tháng để trả tiền nhà, tiền xe và lo cho con cái. Cái cảm giác sáng thức dậy mà không còn nơi để đi làm, không còn biết tháng sau lấy gì trang trải, dễ khiến người ta hoảng. Nhưng giữa lúc rối bời ấy, có hai việc nên làm song song và làm sớm: nộp đơn xin trợ cấp thất nghiệp và siết lại cách quản lý tiền trong thời gian chờ đợi. Bài viết này chia sẻ kinh nghiệm và kiến thức tổng quan để bạn bớt cuống, đi đúng hướng, chứ không thay thế cho lời tư vấn riêng từ chuyên viên.

Trợ cấp thất nghiệp là gì và ai có thể đủ điều kiện

Trợ cấp thất nghiệp (unemployment insurance) là khoản hỗ trợ tạm thời do từng tiểu bang quản lý, dành cho người mất việc không phải do lỗi của mình, chẳng hạn bị cắt giảm nhân sự hay công ty đóng cửa. Đây không phải là tiền cho không, mà thường được trích từ quỹ do người sử dụng lao động đóng góp. Vì mỗi tiểu bang có quy định riêng nên điều kiện, mức hỗ trợ và thời gian nhận đều khác nhau, và những con số này có thể thay đổi theo thời điểm cũng như tùy hoàn cảnh từng người.

Nói chung, các tiểu bang thường xem xét bạn đã đi làm và có thu nhập trong một khoảng thời gian nhất định trước khi mất việc, lý do nghỉ việc, và việc bạn có đang sẵn sàng cũng như chủ động tìm việc mới hay không. Người tự nghỉ việc, người bị sa thải vì lý do thuộc về mình, hoặc người làm dạng hợp đồng tự do đôi khi không đủ điều kiện theo cách thông thường. Để biết chắc trường hợp của mình, cách an toàn nhất là vào thẳng trang web cơ quan lao động của tiểu bang nơi bạn làm việc và đọc kỹ hướng dẫn.

Nộp đơn càng sớm càng tốt

Một sai lầm rất hay gặp là chờ "ổn định tinh thần" rồi mới nộp đơn. Nhiều tiểu bang tính trợ cấp kể từ tuần bạn nộp chứ không tính ngược lại, nên trì hoãn đồng nghĩa với việc bạn tự bỏ đi những tuần lẽ ra được hỗ trợ. Ngay khi biết mình mất việc, hãy chuẩn bị nộp đơn, thường là qua mạng hoặc qua điện thoại.

Trước khi ngồi xuống điền đơn, bạn nên gom sẵn những giấy tờ và thông tin cơ bản như:

  • Số an sinh xã hội và giấy tờ tùy thân.
  • Lịch sử công việc gần đây: tên công ty, địa chỉ, thời gian làm việc và lý do nghỉ.
  • Giấy tờ liên quan đến thu nhập, ví dụ phiếu lương hoặc mẫu khai thuế thu nhập.
  • Thông tin tài khoản ngân hàng nếu bạn muốn nhận tiền qua chuyển khoản trực tiếp.

Sau khi nộp, thường sẽ có một khoảng thời gian chờ xét duyệt, và nhiều nơi yêu cầu bạn khai báo mỗi tuần rằng mình vẫn đang thất nghiệp và đang tìm việc. Bỏ lỡ một tuần khai báo có thể làm gián đoạn dòng tiền, nên hãy đặt lời nhắc trong điện thoại để không quên. Mốc thời gian cụ thể ra sao thì tùy tiểu bang, bạn cần đọc kỹ trong thư hoặc email họ gửi.

Dựng lại bức tranh chi tiêu ngay trong tuần đầu

Trong thời gian chờ, tiền trợ cấp (nếu được duyệt) thường chỉ bù lại một phần thu nhập cũ chứ hiếm khi bằng mức lương trước đây. Vì vậy việc đầu tiên về tài chính là ngồi xuống nhìn thẳng vào những con số của chính mình. Hãy liệt kê mọi khoản phải chi mỗi tháng, rồi chia làm hai nhóm: nhóm bắt buộc và nhóm có thể cắt giảm.

Nhóm bắt buộc thường gồm tiền thuê nhà hoặc trả góp nhà, điện nước, thực phẩm, bảo hiểm sức khỏe, tiền xe và những khoản nợ tối thiểu. Nhóm có thể tạm gác lại gồm ăn ngoài, mua sắm chưa cần thiết, các gói đăng ký dịch vụ giải trí, hay những chuyến đi chơi. Khi đã thấy rõ tiền đi đâu, bạn sẽ dễ quyết định nên giữ lại gì và buông bớt gì. Đây là lúc quỹ khẩn cấp, nếu bạn từng dành dụm được, phát huy giá trị; còn nếu chưa có, hãy xem đây là bài học để gây dựng dần khi mọi thứ ổn lại.

Bảo vệ dòng tiền: ưu tiên những gì giữ mái nhà và sức khỏe

Khi tiền vào ít đi, nguyên tắc đơn giản là ưu tiên những khoản giữ cho gia đình có chỗ ở, có cái ăn và được chăm sóc y tế. Tiền nhà và thực phẩm nên đứng đầu danh sách. Tiếp đến là những khoản mà nếu chậm trễ sẽ kéo theo hậu quả nặng, như mất bảo hiểm sức khỏe hay bị thu hồi xe.

Nếu thấy sắp không kham nổi một khoản nào đó, đừng im lặng chờ tới hạn. Nhiều ngân hàng, công ty cho vay, chủ nhà hoặc đơn vị cung cấp điện nước có chương trình giãn nợ, hoãn thanh toán hoặc hỗ trợ tạm thời cho người gặp khó khăn, nhưng điều kiện và chi phí tùy từng nơi và có thể thay đổi. Gọi điện hỏi sớm thường mở ra nhiều lựa chọn hơn là để trễ hạn rồi mới xoay xở. Khi trao đổi, bạn nhớ ghi lại tên người nói chuyện và nội dung thỏa thuận để tránh hiểu lầm về sau.

Cẩn thận với nợ lãi cao và những lời chào mời hấp dẫn

Lúc túng thiếu, người ta dễ bị thu hút bởi những khoản vay nhanh, vay trước lương, hay rút tiền mặt từ thẻ tín dụng. Vấn đề là các hình thức này thường đi kèm lãi suất và phí khá cao, lại biến động tùy tổ chức và tùy thời điểm, nên một khoản nhỏ vay vội có thể phình to thành gánh nặng kéo dài sau khi bạn đã đi làm trở lại. Trước khi ký bất cứ giấy tờ vay mượn nào, hãy đọc kỹ điều khoản, hỏi rõ tổng chi phí phải trả, và cân nhắc xem có cách nào ít tốn kém hơn không.

Đây cũng là giai đoạn kẻ lừa đảo hay nhắm tới người đang lo lắng tiền bạc. Hãy cảnh giác với mọi cuộc gọi, tin nhắn hay email hứa "giúp lấy trợ cấp nhanh", đòi phí để xử lý hồ sơ, hay yêu cầu cung cấp số an sinh xã hội và thông tin ngân hàng qua những đường dẫn lạ. Cơ quan thất nghiệp chính thức của tiểu bang không bao giờ thu phí để bạn nộp đơn. Khi nghi ngờ, hãy tự tìm số điện thoại và địa chỉ trang web chính thức thay vì bấm vào liên kết người lạ gửi tới.

Tận dụng các nguồn hỗ trợ và giữ tinh thần ổn định

Trợ cấp thất nghiệp chỉ là một mảnh ghép. Tùy hoàn cảnh, bạn có thể tìm hiểu thêm các chương trình hỗ trợ thực phẩm, hỗ trợ y tế, hỗ trợ tiền điện nước, hoặc các quỹ cộng đồng của người Việt và nhà thờ, hội đoàn quanh nơi bạn ở. Nhiều nơi sẵn lòng giúp người gặp khó mà không phán xét. Điều kiện và mức hỗ trợ của những chương trình này cũng khác nhau và thay đổi theo thời gian, nên hãy hỏi trực tiếp để có thông tin chính xác.

Về phần thuế, bạn nên lưu ý rằng tiền trợ cấp thất nghiệp ở nhiều nơi được xem là thu nhập chịu thuế, nên sang mùa khai thuế có thể ảnh hưởng tới số tiền bạn phải đóng hoặc được hoàn. Cách xử lý chi tiết tùy quy định và hoàn cảnh, vì vậy nếu thấy không chắc, cân nhắc hỏi một chuyên viên thuế hoặc kế toán. Và đừng quên giữ gìn sức khỏe tinh thần: thất nghiệp là chuyện tạm thời, rất nhiều người đã đi qua giai đoạn này và đứng dậy được. Trò chuyện với người thân, duy trì nếp sinh hoạt, và mỗi ngày làm một việc nhỏ hướng tới công việc mới sẽ giúp bạn vững vàng hơn.

Lời kết

Mất việc không định nghĩa con người bạn, và cũng không có nghĩa là tài chính gia đình sẽ sụp đổ. Hãy nộp đơn xin trợ cấp sớm, khai báo đầy đủ mỗi tuần, nhìn rõ dòng tiền của mình, ưu tiên những khoản giữ mái nhà và sức khỏe, tránh xa nợ lãi cao cùng những lời mời lừa đảo. Những con số, điều kiện và quy định nhắc trong bài chỉ mang tính tổng quát và có thể thay đổi tùy tiểu bang, tùy thời điểm, tùy hoàn cảnh; khi cần quyết định quan trọng, đừng ngại kiểm tra điều khoản thực tế và hỏi chuyên viên tài chính, kế toán hay thuế. Giữ bình tĩnh, đi từng bước một, rồi mọi thứ sẽ dần sáng trở lại.